Ngày 16 tháng 3 thoạt nhìn có vẻ như một ngày bình thường trên lịch. Nhưng nhìn vào lịch sử lại cho thấy một bức tranh khác. Những quyết định quyền lực chính trị, các cột mốc văn học, những xung đột xã hội – tất cả đều đã diễn ra vào ngày này. Một số sự kiện làm thay đổi các quốc gia, những sự kiện khác định hình văn hóa và xã hội cho đến tận ngày nay.
Một ngày bắt đầu lặng lẽ – rồi bất ngờ đi vào lịch sử.
Vụ sát hại một hoàng đế La Mã (455)
Năm 455, triều đại của hoàng đế Tây La Mã Valentinianus III chấm dứt đột ngột và tàn bạo. Trong một cuộc kiểm tra quân sự, những người ủng hộ vị thống lĩnh Flavius Aëtius vừa bị sát hại không lâu trước đó ra tay. Họ giết hoàng đế trước mắt binh lính của ông.
Vụ ám sát cho thấy cấu trúc quyền lực thời hậu cổ đại đã trở nên bất ổn đến mức nào. Âm mưu, sự ganh đua cá nhân và lòng trung thành quân sự chi phối chính trị mạnh hơn các thể chế.
Vụ sát hại gây ra một chuỗi phản ứng. Chỉ vài tháng sau, người Vandal cướp phá Roma – một sự kiện càng đẩy nhanh sự suy tàn của Đế quốc Tây La Mã.
Và chính ở đây là mối liên hệ với hiện tại: Khi các cấu trúc nhà nước sụp đổ và những cuộc đấu quyền lực cá nhân chiếm ưu thế, toàn bộ hệ thống chính trị sẽ chao đảo. Lịch sử không lặp lại – nhưng các khuôn mẫu của nó vẫn luôn xuất hiện.
Pháp: Biến động chính trị trong cuộc bầu cử quốc hội năm 1986
Ngày 16 tháng 3 năm 1986, nước Pháp trải qua một cuộc bầu cử làm thay đổi cán cân chính trị. Liên minh bảo thủ gồm RPR và UDF thắng cử quốc hội và giành được đa số trong Quốc hội.
Từ đó, lần đầu tiên trong nền Đệ Ngũ Cộng hòa xuất hiện cái gọi là “Cohabitation”. Tổng thống François Mitterrand, một người theo chủ nghĩa xã hội, buộc phải cầm quyền cùng một thủ tướng bảo thủ – Jacques Chirac.
Về mặt chính trị, tình huống này ban đầu giống như một cuộc hôn nhân gượng ép. Hai phe đối địch chia sẻ quyền lực. Tuy vậy, từ đó lại hình thành một thực tiễn chính trị mới.
Nước Pháp học cách sống với việc chia sẻ quyền lực.
Mô hình này định hình chính trị Pháp cho đến ngày nay. Các nhà khoa học chính trị vẫn luôn tranh luận liệu những hệ thống cân bằng quyền lực như vậy tạo ra sự ổn định hay thúc đẩy tình trạng bế tắc chính trị.
Một câu hỏi thú vị vẫn còn đó: Một nền dân chủ cần nhiều đa số rõ ràng hơn – hay chính là sự bắt buộc phải thỏa hiệp?
Lịch sử văn hóa: Victor Hugo và Thằng gù Nhà thờ Đức Bà (1831)
Ngày 16 tháng 3 năm 1831, Victor Hugo xuất bản tiểu thuyết Notre-Dame de Paris.
Nhiều độc giả biết câu chuyện này dưới nhan đề Thằng gù Nhà thờ Đức Bà. Nhân vật bi kịch Quasimodo và nàng Esmeralda xinh đẹp ngày nay thuộc những nhân vật nổi tiếng nhất của văn học thế giới.
Nhưng mục tiêu của Hugo mang tính chính trị hơn nhiều người nghĩ.
Ông muốn thu hút sự chú ý đến nhà thờ Đức Bà Notre-Dame đang xuống cấp vào thời điểm đó. Paris đang giữa quá trình cải tạo thành một đô thị hiện đại, các tòa nhà cũ biến mất. Với cuốn tiểu thuyết của mình, Hugo đấu tranh cho việc bảo tồn di sản lịch sử.
Và quả thật: Cuốn sách đã tạo nên một làn sóng nhiệt tình. Công việc trùng tu bắt đầu – Notre-Dame trở thành biểu tượng của lịch sử nước Pháp.
Khi nhà thờ trở thành tiêu đề tin tức trên toàn thế giới sau vụ hỏa hoạn tàn khốc năm 2019, người ta lại nhớ đến Hugo. Cuốn tiểu thuyết của ông từng cứu tòa nhà khỏi bị lãng quên.
Văn học như một hình thức bảo tồn di tích – không tệ, phải không?
Đức và châu Âu: Chế độ nghĩa vụ quân sự trong Đệ tam Đế chế (1935)
Ngày 16 tháng 3 năm 1935 đánh dấu một bước đi quyết định trên con đường dẫn đến Chiến tranh Thế giới thứ hai.
Vào ngày này, Adolf Hitler chính thức tuyên bố khôi phục chế độ nghĩa vụ quân sự phổ quát. Qua đó, chế độ Quốc xã công khai phá vỡ Hiệp ước Versailles, vốn đã hạn chế mạnh mẽ năng lực quân sự của Đức.
Phản ứng của các cường quốc châu Âu lại dè dặt một cách đáng ngạc nhiên.
Vì vậy, một bước ngoặt lịch sử không chỉ nảy sinh từ những quyết định hung hăng – mà còn từ sự thiếu vắng phản kháng.
Trong những năm sau đó, nước Đức Quốc xã xây dựng một quân đội khổng lồ. Con đường dẫn đến chiến tranh bỗng rộng mở trước châu Âu.
Cho đến ngày nay, trải nghiệm này vẫn định hình trật tự an ninh châu Âu. Nhiều quốc gia dựa vào các liên minh quốc tế và hợp tác ngoại giao để ngăn chặn những sự leo thang tương tự.
Đình công và phong trào xã hội ở Pháp (1968)
Ngày 16 tháng 3 cũng xuất hiện trong lịch sử của phong trào phản kháng nổi tiếng của Pháp năm 1968.
Trong giai đoạn này, các cuộc đình công và chiếm đóng nhà máy lan rộng khắp cả nước. Công nhân, sinh viên và giới trí thức đòi hỏi những cải cách sâu rộng. Nhà máy ngừng hoạt động, các trường đại học bị chiếm đóng – nước Pháp trông như một đất nước đang trong cơn biến động.
Điều ban đầu có vẻ như một cuộc nổi dậy tự phát đã phát triển thành cuộc tổng đình công lớn nhất trong lịch sử Pháp.
Cuối cùng, cuộc khủng hoảng dẫn đến các cải cách xã hội, mức lương cao hơn và một nền văn hóa chính trị mới. Xã hội Pháp trở nên tự do hơn, cởi mở hơn và đồng thời cũng nhiều xung đột hơn.
Nhiều cuộc tranh luận chính trị ngày nay – chẳng hạn về quyền lao động hoặc các cuộc biểu tình của sinh viên – vẫn còn mang dấu vết của thời kỳ này.
Châu Âu: Ủy ban châu Âu từ chức (1999)
Chính trị châu Âu cũng trải qua một thời khắc kịch tính vào ngày 16 tháng 3.
Năm 1999, toàn bộ Ủy ban châu Âu dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Jacques Santer từ chức. Các cáo buộc tham nhũng và quản lý yếu kém làm rung chuyển thể chế này.
Trước đó chưa từng có một Ủy ban châu Âu nào đồng loạt từ bỏ chức vụ.
Vụ bê bối dẫn đến các cơ chế kiểm soát chặt chẽ hơn trong Liên minh châu Âu. Tính minh bạch, kiểm soát ngân sách và các quy tắc đạo đức trở nên quan trọng hơn rõ rệt.
Có thể nói: Từ một cuộc khủng hoảng chính trị nảy sinh một quá trình học hỏi – điển hình cho sự hội nhập châu Âu.
Các sự kiện hiện đại
Ngay cả trong thời gian gần đây, ngày 16 tháng 3 cũng để lại dấu ấn.
Năm 2001, phiên bản tiếng Đức của Wikipedia ra mắt. Điều khi đó trông như một dự án internet nhỏ nhanh chóng phát triển thành kho tri thức tự do lớn nhất thế giới.
Ngày nay, hàng triệu người truy cập nó mỗi ngày.
Một ví dụ khác cho thấy những phát triển tưởng chừng nhỏ bé có thể tạo ra tác động to lớn về lâu dài.
Lịch sử yêu những bất ngờ như thế.
Một ngày đầy tương phản
Ngày 16 tháng 3 kết nối án mạng và văn học, xung đột chính trị và những cột mốc văn hóa. Từ thời cổ đại đến kỷ nguyên số, có một sợi dây xuyên suốt: quyết định của từng cá nhân thay đổi cả xã hội.
Đôi khi ồn ào và kịch tính.
Đôi khi lặng lẽ – gần như không được chú ý.
Và chính điều đó khiến lịch sử trở nên hấp dẫn. Nó không chỉ nằm trong những trận chiến lớn hay các cuộc cách mạng. Đôi khi mọi thứ bắt đầu bằng một cuốn sách, một cuộc bầu cử hoặc một ý tưởng bất ngờ lan khắp thế giới.
Ừ thì, lịch sử không phải là một kho lưu trữ phủ bụi – mà đúng hơn là một khu chợ sự kiện vô cùng sống động.