Một số bi kịch thực sự không bao giờ biến mất khỏi ký ức tập thể của một quốc gia. Vụ tai nạn chuyến bay 447 của Air France giữa Rio de Janeiro và Paris là một trong những vết thương tại Pháp mà, ngay cả sau gần hai thập kỷ, vẫn chưa lành.
Giờ đây, tòa phúc thẩm Paris đã đưa ra một phán quyết vượt xa lĩnh vực hàng không: Airbus và Air France bị kết án về tội ngộ sát. Đối với nhiều thân nhân của 228 nạn nhân thiệt mạng, quyết định này đánh dấu một khoảnh khắc được công nhận muộn màng — đồng thời cũng là dấu chấm hết cho gần như một cuộc marathon pháp lý không hồi kết.
Vụ tai nạn vào đêm 1 tháng 6 năm 2009 đến nay vẫn là một trong những sự cố bí ẩn và gây xúc động nhất của hàng không hiện đại. Máy bay đã biến mất khỏi radar trong một vùng bão trên Đại Tây Dương. Mãi nhiều năm sau, các nhà điều tra mới có thể trục vớt các mảnh vỡ và hộp đen từ độ sâu vài nghìn mét. Một bi kịch như bước ra từ tiểu thuyết — nhưng cay đắng thay, hoàn toàn có thật.
Trọng tâm của các cuộc điều tra là các ống Pitot bị đóng băng, những cảm biến nhỏ ở bên ngoài thân máy bay Airbus A330 dùng để đo tốc độ bay. Nghe có vẻ kỹ thuật, gần như tầm thường. Nhưng các dữ liệu này là điểm định hướng then chốt đối với phi công. Khi các cảm biến đưa ra những giá trị sai lệch, buồng lái chỉ trong vài giây đã rơi vào trạng thái quá tải cực độ.
Các tín hiệu cảnh báo đã được kích hoạt. Một số hệ thống tự động đã bị ngắt kết nối một phần. Các phi công mất quyền kiểm soát máy bay trong bóng tối trên Đại Tây Dương.
Sau đó người ta phát hiện rằng cả Airbus lẫn Air France đều đã có dấu hiệu về các vấn đề với một số ống Pitot nhất định trước vụ tai nạn. Đây là cơ sở cho lập luận pháp lý của tòa án. Các thẩm phán kết luận rằng những rủi ro đã biết đã bị đánh giá thấp và các phản ứng cần thiết được khởi động quá muộn.
Với quyết định này, tòa phúc thẩm hủy bỏ bản án trước đó năm 2022, trong đó cả hai công ty được tuyên trắng án hình sự. Vì vậy, bản án mới có giá trị biểu tượng lớn. Bởi tại Pháp, Airbus và Air France trong thời gian dài gần như là những thể chế bất khả xâm phạm — những biểu tượng của uy tín công nghệ và quốc gia.
Đối với nhiều người Pháp, Air France không chỉ là một hãng hàng không. Công ty là một phần của bản sắc đất nước, giống như các tàu cao tốc của SNCF hay ngành công nghiệp vũ trụ ở Toulouse. Airbus, về phần mình, đại diện cho kỹ thuật châu Âu, sức mạnh công nghiệp và giấc mơ về chủ quyền công nghệ trước Hoa Kỳ.
Vì thế, bản án được nhìn nhận như một sự phá vỡ im lặng của một điều cấm kỵ.
Không còn chỉ là những sai sót cá nhân trong buồng lái. Vụ việc này đúng hơn cho thấy những điểm yếu của các hệ thống vô cùng phức tạp, nơi công nghệ, đào tạo, văn hóa an toàn và các quyết định kinh tế tương tác với nhau. Trách nhiệm thường tan biến như sương mù, khó nắm bắt và hầu như không thể quy kết chắc chắn cho một cá nhân.
Và đó chính là điều khiến vụ AF447 đến nay vẫn đáng lo ngại đến vậy.
Bởi tai nạn không đơn giản là kết quả của một sai lầm duy nhất. Nó bắt nguồn từ một chuỗi những sơ suất nhỏ, mà khi kết hợp lại đã dẫn đến thảm họa. Tựa như trong một trò chơi domino, nơi không ai tin rằng quân cờ đầu tiên thực sự có thể gây ra toàn bộ sự sụp đổ.
Giờ đây, đối với thân nhân, điều quan trọng nhất là một điều: Nhà nước chính thức thừa nhận rằng đằng sau vụ tai nạn còn có nhiều hơn một số phận bi thảm. Nhiều gia đình đã nhiều năm đấu tranh với cảm giác rằng người thân đã mất của họ bị lạc giữa một biển báo cáo kỹ thuật và thuật ngữ pháp lý.
Ít nhất giờ đây đã có một phán quyết.
Tuy nhiên, nỗi đau vẫn còn.