4 augustus: Toen privilege en neutraliteit uiteenvielen

4 augustus herinnert aan twee totaal verschillende beslissingen die toch op dezelfde breuklijn van de geschiedenis liggen: de verhouding tussen recht en macht. In Versailles gaven afgevaardigden in 1789 de aanzet tot de afschaffing van feodale privileges. In Londen stelde Groot-Brittannie Duitsland in 1914 een ultimatum wegens de inval in Belgie en trad het nog diezelfde avond in de oorlog. De ene keer moest een samenleving rechtvaardiger worden geordend, de andere keer faalde de internationale orde met catastrofale gevolgen.

In de nacht van 4 op 5 augustus 1789 vergaderde de Nationale Vergadering in Versailles onder enorme druk. Drie weken eerder had de bestorming van de Bastille de politieke crisis openlijk zichtbaar gemaakt. Op het platteland verspreidde zich vervolgens de Grande Peur, de Grote Angst: geruchten over adellijke brigands, misoogsten en honger deden boeren naar de wapens grijpen. Zij bestormden kastelen, verwoestten herenhuizen en verbrandden vooral de registers waarin herendiensten, heffingen en heerlijke rechten waren vastgelegd. Wie ooit een kelder vol oude rekeningen heeft moeten opruimen, vermoedt ten minste een beetje waarom papier in revolutionaire tijden zo gevaarlijk lijkt.

De afgevaardigden handelden niet uit louter grootmoedigheid. Zij wilden de onrust indammen en het gezag van een nieuwe natie versterken. De vicomte de Noailles en de hertog van Aiguillon, beiden leden van de adel, openden het debat met aanbiedingen om afstand te doen van rechten. Daarna volgde een ware wedijver in politieke zelfontzegging. Adellijke rechten, kerkelijke tienden, bijzondere rechten van steden en provincies, ambten van kamerheren, gildeprivileges en de verkoopbaarheid van vele ambten kwamen op de lijst van af te schaffen instellingen.

Dat klonk als een enkele, bevrijdende donderslag. Juridisch verliep de zaak ingewikkelder. De besluiten van die nacht schaften persoonlijke lasten zoals herendiensten en bepaalde afhankelijkheden zonder compensatie af. Andere, aan grond gebonden feodale aanspraken verklaarde de vergadering aanvankelijk afkoopbaar, dus beeindigbaar tegen betaling. De decreten kwamen tussen 4 en 11 augustus tot stand; hun koninklijke afkondiging volgde pas op 3 november 1789. De volledige, schadeloosloze afschaffing van de feodale rechten werd pas met verdere revolutionaire decreten in 1792 en 1793 doorgezet. Revoluties werken zelden als een lichtschakelaar.

Ondanks deze beperkingen sloeg de augustnacht een dragende muur van het Ancien Regime weg. Geboorte, stand en regionale herkomst mochten geen bijzondere rechten meer rechtvaardigen. Gelijkheid bij heffingen en toegang tot openbare ambten op basis van bekwaamheid kregen politiek gewicht. Op diezelfde 4 augustus besloot de grondwetgevende vergadering bovendien om aan de toekomstige grondwet een rechtenverklaring vooraf te laten gaan. Daaruit ontstond enkele weken later, op 26 augustus, de Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger.

De weg naar gelijkheid bleef echter vol kuilen. Vrouwen kregen geen gelijkwaardige politieke deelname, de slavernij in de Franse kolonieen eindigde niet door de besluiten van die nacht, en bezit werd allerminst plotseling rechtvaardig verdeeld. De afschaffing van de privileges was daarom geen kant-en-klaar maatschappelijk contract, maar een aanval op het idee dat sommige mensen rechten bezaten enkel krachtens hun geboorte. Juist deze uitdaging kenmerkt Frankrijk tot vandaag.

125 jaar later, op 4 augustus 1914, voltrok zich ten noorden van Frankrijk een tegenovergesteld drama. Duitsland had Frankrijk al op 3 augustus de oorlog verklaard. Om de geplande aanval in het westen snel door te zetten, trokken Duitse troepen door het neutrale Belgie. Die neutraliteit berustte op een verdrag uit 1839 dat door verscheidene Europese mogendheden, waaronder Groot-Brittannie, was gegarandeerd. Belgie wees de Duitse eis van vrije doortocht af.

De Britse regering eiste op 4 augustus de terugtrekking van de Duitse troepen en stelde een termijn tot 23 uur Londense tijd. Die verstreek zonder het verlangde antwoord. Om 23 uur bestond er een staat van oorlog tussen Groot-Brittannie en Duitsland. Daarmee trad het Britse Rijk toe tot het conflict. Frankrijk kreeg een beslissende bondgenoot, maar de Europese oorlog breidde zich tegelijk uit tot een Wereldoorlog: soldaten en hulpbronnen uit Canada, India, Australie, Nieuw-Zeeland, Afrika en het Caribisch gebied raakten betrokken bij de mobilisering van de imperia.

Het beroep op Belgie was voor Londen meer dan een diplomatiek voorwendsel, maar ook niet de volledige verklaring. De regering vreesde een Duitse overheersende positie aan de Kanaalkust en in Europa. De Belgische neutraliteit gaf de interventie een duidelijk juridisch en moreel aanknopingspunt. Hier ligt de bittere verbinding met Versailles in 1789: recht kan macht beperken wanneer politieke actoren het dragen; zonder die bescherming blijft een verdrag een vel papier, hoe plechtig de handtekeningen er ook uitzien.

Wat baat de mooiste orde als degenen met legers haar op het beslissende moment negeren? Die vraag trof Frankrijk in 1914 rechtstreeks. De Duitse opmars door Belgie bedreigde Noord-Frankrijk, en al in augustus begon die beweging van miljoenen mensen en materieel die aan het westfront vier jaar lang uitmondde in stellingenoorlog, bezetting, verwonding en dood. Frankrijk verloor in de Eerste Wereldoorlog ongeveer 1,4 miljoen soldaten; hele streken in het noorden en oosten droegen de verwoesting nog lang na de wapenstilstand van 11 november 1918 met zich mee.

4 augustus verbindt daarom twee lessen die niet gemakkelijk bij elkaar passen. De Augustdecreten van 1789 herinneren eraan dat politieke gelijkheid moet worden bevochten, wettelijk moet worden vastgelegd en tegen oude aanspraken op bezit moet worden verdedigd. De Britse oorlogsdeelname in 1914 herinnert eraan dat ook internationale regels alleen bescherming bieden wanneer staten bereid zijn er kosten voor te dragen. Vrijheid zonder kosten bestaat helaas noch in het geschiedenisboek, noch aan de kassa.

In Frankrijk leeft de eerste van deze lijnen voort in het staatsrecht. De grondwet van de Vijfde Republiek uit 1958 erkent in haar preambule de Verklaring van 1789; de Constitutionele Raad kende haar in 1971 constitutionele status toe. Wanneer vandaag wordt gediscussieerd over belastingrechtvaardigheid, discriminatie, toegang tot staatsambten of de grenzen van staatsmacht, weerklinkt ook de nacht van 4 augustus 1789.