Lần đầu tiên sau hơn ba thập kỷ, một tổng thống Pháp đến thăm đảo Mauritius. Không phải ngẫu nhiên mà Emmanuel Macron bắt đầu chuyến công du châu Phi kéo dài năm ngày của mình tại đây. Khởi đầu đầy biểu tượng này đánh dấu nỗ lực đưa chính sách châu Phi của Pháp sang một giai đoạn mới – vượt qua những bóng ma hậu thuộc địa và những thất bại chiến lược, mà Paris gần đây đã trải qua đặc biệt ở khu vực Sahel. Các điểm dừng tiếp theo tại Nam Phi, Gabon và Angola cho thấy Macron quan tâm đến nhiều hơn những tuyên bố hữu nghị song phương: Đó là vị trí toàn cầu, các quan hệ đối tác kinh tế – và việc khôi phục lại uy tín đã mất.
Mauritius: Ấn Độ Dương như một cửa sổ địa chiến lược
Mauritius nhỏ nhưng không hề vô nghĩa. Cộng hòa nói tiếng Pháp này được xem như một diễn viên ổn định và dân chủ trong khu vực Ấn Độ Dương – một không gian ngày càng trở thành tâm điểm địa chính trị. Không chỉ vì sự gần gũi với các tuyến thương mại hàng hải toàn cầu, mà còn vì sự hiện diện ngày càng tăng của Trung Quốc và Ấn Độ trong khu vực. Pháp, với các vùng hải ngoại La Réunion và Mayotte tại Ấn Độ Dương, xem Mauritius là đối tác tự nhiên trong các vấn đề an ninh hàng hải, khả năng phục hồi sinh thái và phát triển công nghệ.
Macron đã nói chuyện tại Port Louis với Thủ tướng Pravind Jugnauth về an ninh lương thực, Trí tuệ Nhân tạo và hợp tác năng lượng. Đặc biệt, hợp tác năng lượng đáng chú ý trong bối cảnh tham vọng của Pháp về sản xuất hydro xanh và mở rộng các quan hệ đối tác năng lượng bền vững. Đối với Macron, Mauritius còn là một cửa sổ câu chuyện: Chuyến thăm này báo hiệu sự cởi mở với các quan hệ đối tác vượt ra ngoài trục thuộc địa cũ của Pháp – một địa lý hợp tác mới dựa trên sự cân bằng và đổi mới.
Nam Phi và Hội nghị Thượng đỉnh G20: Sân khấu cho chính sách thế giới của Pháp
Chỉ vài ngày sau Mauritius, Johannesburg trở thành tâm điểm. Tại đây sẽ diễn ra hội nghị thượng đỉnh G20 đầu tiên trên đất châu Phi – một cột mốc ngoại giao quan trọng đối với lục địa và là địa điểm có chủ ý cho chiến lược châu Phi của Macron. Pháp muốn định vị mình như một cầu nối: giữa các nước công nghiệp và toàn cầu phương Nam, giữa viện trợ phát triển truyền thống và ngoại giao công nghệ hiện đại.
Cuộc gặp gỡ với Tổng thống Nam Phi Cyril Ramaphosa không chỉ mang tính hình thức. Pháp đã nỗ lực suốt nhiều năm để làm sâu sắc hơn mối quan hệ với Pretoria – một quốc gia đóng vai trò quan trọng trong trật tự toàn cầu nhờ tư cách thành viên trong BRICS và chính sách đối ngoại mang tính hai mặt. Ngay từ trước đó, Điện Élysée đã nhấn mạnh rằng họ xem Nam Phi là “đối tác chiến lược cho các thách thức đa phương” – từ chính sách y tế đến thị trường năng lượng và phối hợp thuế quốc tế.
Đồng thời, môi trường ở Nam Phi không hề thiếu căng thẳng: bất ổn kinh tế, tỷ lệ thất nghiệp cao, các cuộc biểu tình xã hội và một hồ sơ địa chính trị không phải lúc nào cũng phù hợp với quan điểm phương Tây khiến các sứ mệnh ngoại giao trở nên phức tạp. Macron sẽ phải hành động đặc biệt thận trọng ở đây để không biến sự cam kết của Pháp thành sự can thiệp, mà là một đề nghị hợp tác ngang hàng.
Một chiến lược châu Phi mới? Giữa sự tách biệt và tái định hướng
Chuyến công du này phù hợp với ý định mà Macron đã tuyên bố từ nhiều năm qua nhằm đóng lại chương “Françafrique” – mối quan hệ hậu thuộc địa giữa Pháp và nhiều thuộc địa cũ vốn thường bị chỉ trích. Trước đó, trong các bài diễn văn tại Ouagadougou (2017) và Algiers (2022), Macron đã nhấn mạnh một logic đối tác mới: không kể chuyện bảo trợ, mà là hợp tác dựa trên lợi ích chung.
Tuy nhiên, thực tế cho đến nay vẫn mâu thuẫn. Việc Pháp rút khỏi Mali, Burkina Faso và Niger do các cuộc biểu tình chống Pháp ngày càng tăng và các biến động địa chính trị – không least dưới ảnh hưởng của Nga – đã làm lộ rõ giới hạn của chiến lược này. Chuyến công du hiện tại nhằm gửi một tín hiệu ngược lại: Pháp vẫn là đối tác đáng tin cậy, chú trọng đổi mới trên lục địa châu Phi – nhưng không còn ở vai trò cường quốc bảo hộ thống trị, mà là một phần của mạng lưới bình đẳng.
Việc lựa chọn các quốc gia – Mauritius, Nam Phi, Gabon, Angola – nhấn mạnh tham vọng này. Hầu hết đây là những quốc gia không nằm trong trung tâm di sản thuộc địa của Pháp và có tầm ảnh hưởng khu vực. Chính Angola và Gabon còn cung cấp tiềm năng kinh tế, ví dụ trong lĩnh vực tài nguyên hoặc phát triển năng lượng tái tạo. Ở đây, ý định của Macron rõ ràng là theo đuổi chính sách ngoại giao kinh tế và tập trung vào khí hậu, vượt lên trên các lợi ích an ninh chính trị.
Khía cạnh quốc tế: Vai trò của Pháp trong bối cảnh G20 và EU
Việc tham gia hội nghị thượng đỉnh G20 không chỉ là cơ hội để duy trì quan hệ song phương – mà còn là khoảnh khắc để định vị vị thế đa phương. Pháp từ nhiều năm nay đã tìm cách thúc đẩy một quan hệ đối tác châu Phi – châu Âu trong bối cảnh EU, không chỉ dựa trên viện trợ phát triển, mà còn trên các mối quan hệ thương mại công bằng, hợp tác công nghệ và khả năng phục hồi chiến lược. Đặc biệt các chủ đề như đánh thuế tối thiểu toàn cầu, cải cách các ngân hàng phát triển đa phương hoặc cách ứng phó với hậu quả khí hậu ở các vùng dễ bị tổn thương nằm trong chương trình nghị sự của Macron.
Trong bối cảnh đó, tất nhiên các lợi ích châu Âu cũng được cân nhắc: EU ngày càng tìm kiếm đối tác ổn định ở châu Phi, không chỉ trong chính sách di cư mà còn trong đa dạng hóa kinh tế. Chính sách châu Phi của Pháp vì thế cũng được hiểu như thay mặt cho lợi ích của châu Âu – điều này làm tăng trách nhiệm trong việc đạt được kết quả.
Nếu Macron thành công trong chuyến đi này không chỉ giới thiệu khẩu hiệu mới mà còn khởi xướng các dự án cụ thể – ví dụ trong các lĩnh vực AI, năng lượng xanh hoặc giáo dục – thì có thể từ đó phát triển một hướng đi bền vững lâu dài. Ngược lại, nếu chỉ còn lại các cử chỉ mang tính biểu tượng và các tuyên bố ý chí, thì dễ để lại ấn tượng là hình thức chăm sóc hình ảnh quen thuộc mà thiếu chiều sâu chiến lược.
Cuối cùng, thành công của chuyến hành trình này sẽ được đo bằng việc liệu các mối quan hệ đối tác đã được công bố có phát triển thành những mô hình bền vững hay không – chẳng hạn thông qua các sáng kiến kinh tế chung, các chương trình chuyển giao công nghệ hoặc hợp tác môi trường đa phương. Thế hệ trẻ của châu Phi – ngày càng được giáo dục, kết nối kỹ thuật số và có tham vọng kinh tế – mong đợi nhiều hơn là những lời ngoại giao sáo rỗng. Macron đang đối mặt với nhiệm vụ đáp ứng những kỳ vọng này mà không rơi vào những khuôn mẫu cũ.