Mỗi mùa hè, thành phố Arles ở miền nam nước Pháp biến thành nơi nhiếp ảnh vượt xa khuôn khổ nghệ thuật trên những bức tường trắng. Rencontres d’Arles từ nhiều thập kỷ nay là một trong những lễ hội nhiếp ảnh quan trọng nhất thế giới, thu hút các nhiếp ảnh gia, giám tuyển, nhà sưu tập và người yêu hình ảnh từ khắp các châu lục. Giữa những nhà thờ cổ kính, các nhà xưởng công nghiệp cũ và những con hẻm quanh co, người ta bắt gặp các bức ảnh kể chuyện, khơi gợi ký ức và đôi khi đặt ra những câu hỏi không mấy dễ chịu. Chính điều đó tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt của lễ hội này.
Năm nay, sự chú ý đặc biệt hướng về nước Mỹ. Nhưng ai nghĩ đến những hình ảnh bưu thiếp hay giấc mơ Mỹ thì đã nhầm. Các triển lãm phác họa bức chân dung đa diện của một đất nước đầy đối lập. Thành phố lớn và vùng quê, hào nhoáng và bóng tối, hy vọng và căng thẳng xã hội cùng hiện diện song song. Chính sự đa dạng ấy mở ra những góc nhìn mới về một quốc gia đã định hình lịch sử nhiếp ảnh một cách quyết định.
Một trong những tên tuổi lớn của lễ hội là William Klein. Những tác phẩm của ông về New York đến nay vẫn được xem là các cột mốc của nhiếp ảnh đường phố. Trong khi nhiều nhiếp ảnh gia vẫn theo đuổi sự hoàn hảo về kỹ thuật, Klein tìm kiếm đời sống trong toàn bộ sự náo động của nó. Những chuyển động mờ nhòe, khuôn hình khác thường và sự gần gũi trực tiếp với con người đã đem lại cho ảnh của ông một nhịp điệu mà nhiều thập kỷ sau vẫn không hề mất đi sức mạnh. Hình ảnh của ông trông tự phát và thô mộc – và chính đó là sức cuốn hút của chúng.
Nhưng Arles không chỉ nhìn về quá khứ. Bên cạnh những biểu tượng của nhiếp ảnh, các nghệ sĩ đương đại cũng có nhiều không gian để giới thiệu tác phẩm. Họ kể về bản sắc, di cư, biến đổi xã hội và nhiều diện mạo của nước Mỹ hiện đại. Từ đó nảy sinh những cuộc đối thoại thú vị giữa quá khứ và hiện tại. Xã hội thay đổi như thế nào? Những câu chuyện nào biến mất theo thời gian, và những câu chuyện nào vẫn còn hiện hữu? Những câu hỏi như vậy theo chân nhiều khách tham quan xuyên suốt các triển lãm.
Nhiếp ảnh gia Ming Smith cũng nhận được sự chú ý đặc biệt. Từ những năm 1970, bà đã ghi lại cuộc sống của các cộng đồng người Mỹ gốc Phi bằng một ngôn ngữ hình ảnh kết hợp giữa sự chính xác tư liệu và bầu không khí thi vị. Ảnh của bà không cho thấy con người như những nhân vật vô danh trong một thống kê, mà như những cá tính có ước mơ, ký ức và hy vọng. Chính ở đó, các tác phẩm của bà tạo nên một tác động lặng lẽ nhưng bền lâu.
Nhìn chung, lễ hội sống động nhờ chính sự đa dạng này. Các phóng sự tư liệu gặp gỡ những sắp đặt thử nghiệm, kho lưu trữ lịch sử song hành cùng các chuỗi hình ảnh đương đại. Có lúc những bức ảnh khổ lớn mời gọi người xem chiêm ngưỡng thật lâu; có lúc các tác phẩm nhỏ bé, riêng tư lại gây bất ngờ bằng sức mạnh cảm xúc. Ai dạo bước qua các triển lãm cũng liên tục khám phá những góc nhìn mới. Chẳng phải đó chính là sức mạnh của nhiếp ảnh hay sao?
Các địa điểm triển lãm đặc biệt cũng góp phần tạo nên bầu không khí. Những xưởng cũ, tu viện hay nhà kho trước đây tạo nên sự tương phản cuốn hút với các chủ đề hiện đại của những tác phẩm được trưng bày. Các hình ảnh bước vào cuộc đối thoại với những bức tường lịch sử – và đột nhiên, quá khứ dường như gặp gỡ hiện tại. Điều đó thực sự có sức hấp dẫn riêng.
Từ lâu, Arles không còn chỉ được xem là nơi trưng bày các nhiếp ảnh gia đã thành danh. Những tài năng trẻ giới thiệu tại đây các dự án lớn đầu tiên của mình và có cơ hội được các chuyên gia quốc tế phát hiện. Với nhiều người, một sự nghiệp quốc tế bắt đầu chính từ nơi này. Nhờ vậy, lễ hội luôn sống động và cởi mở với những ý tưởng mới.
Chủ đề trọng tâm về nước Mỹ cho thấy đầy ấn tượng rằng nhiếp ảnh làm được nhiều hơn rất nhiều so với việc tạo ra những hình ảnh đẹp. Nó lưu giữ lịch sử, chất vấn các diễn biến xã hội và làm hiện rõ những số phận vốn dễ bị bỏ qua. Vì thế, những tên tuổi lớn như William Klein hay Ming Smith không chỉ đại diện cho nhiếp ảnh xuất sắc, mà còn cho một cái nhìn tỉnh táo về thế giới.
Rencontres d’Arles năm này qua năm khác chứng minh rằng hình ảnh có thể đưa con người vào đối thoại với nhau. Chúng kể về tự do và bất bình đẳng, về ký ức và thay đổi, về hy vọng và hoài nghi. Ai đi qua các triển lãm không chỉ mang về nhà những bức ảnh ấn tượng, mà còn cả những suy nghĩ mới. Và rốt cuộc, chẳng phải đó là nhiệm vụ đẹp nhất của nhiếp ảnh sao?
Một bài viết của M. Legrand