Không phải những kẻ ồn ào mới thực sự làm rung chuyển một đất nước.
Không phải những kẻ rao hàng, không phải những chuyên gia phẫn nộ, không phải những kẻ khuấy động chính trị, những người ngày nào cũng lởn vởn trên các chương trình đối thoại và mạng xã hội như những người buôn bán sự kích động rong ruổi.
Mà là những người lặng lẽ.
Những người suy tư.
Những người viết.
Những người ở lại dù họ nghi ngờ. Những người cảnh báo dù biết rằng lời cảnh báo hiếm khi đem lại tràng vỗ tay. Những người dùng ngôn ngữ để chống lại sự man rợ như những người khác dùng tay không chống lại những cơn triều cường.
Khi những con người như vậy ra đi, không chỉ đơn giản là một công dân rời khỏi đất nước mình.
Khi ấy, một phần hơi thở tinh thần cũng ra đi.
Câu nói của Boualem Sansal rằng nước Pháp đối với ông đã kết thúc mang đúng sức nặng ấy. Không phải một lời buộc tội chói tai, không phải hận thù, không phải màn phô diễn. Mà là nỗi đau kiệt quệ nảy sinh khi một con người từng tin vào ý tưởng về một đất nước đánh mất niềm tin vào lòng can đảm của đất nước ấy.
Điều đó nặng nề hơn mọi cuộc phản đối.
Bởi giới trí thức không phải là vật trang trí của các xã hội dân chủ. Họ là hệ thống cảnh báo sớm của xã hội. Sự hoài nghi, những mâu thuẫn, tính bất tiện của họ tạo nên mạng lưới địa chấn đạo đức của một nền cộng hòa. Ai đánh mất họ, người đó đánh mất phương hướng.
Nước Pháp – đất nước vĩ đại của Khai sáng, Cách mạng, Nhân quyền, của những cuộc tranh luận đầy nhiệt huyết – đã sống qua nhiều thế kỷ nhờ sức mạnh của các cuộc tranh luận. Từ Voltaire đến Camus, từ Sartre đến Aron, cuộc đấu tranh vì sự thật chưa bao giờ dễ chịu, nhưng luôn cần thiết.
Nhưng điều gì xảy ra khi không gian tranh luận bị thu hẹp?
Khi những nhãn mác đạo đức thay thế các lập luận?
Khi sự phân biệt tinh tế bị coi là phản bội và hoài nghi bị xem là nguy hiểm?
Khi đó sẽ không có tiến bộ dân chủ nào.
Khi đó sự chật hẹp trong tư duy sẽ gia tăng.
Và sự chật hẹp là tình trạng thiếu oxy của tự do.
Vì thế, sự rút lui của Sansal giống như một điềm báo – không chỉ cho nước Pháp mà cho toàn bộ châu Âu. Bởi ở bất cứ nơi nào các diễn ngôn trở nên cứng nhắc, nơi các phe phái chính trị cố thủ trong sự thù địch đầy tự cho mình là đúng, sự xói mòn tương tự đều bắt đầu: sự xua đuổi tinh thần tự do không phải bằng những bức tường nhà tù, mà bằng sự kiệt sức.
Thật cay đắng.
Không phải kiểm duyệt xua đuổi người tư tưởng.
Mà là sự mệt mỏi.
Sự mệt mỏi vì phải chống chọi với sự phẫn nộ mang tính phản xạ, với những khuôn mẫu ý thức hệ, với việc đơn giản hóa không ngừng những điều phức tạp.
Một đất nước không còn chịu đựng được những trí thức của mình sẽ đánh mất nhiều hơn những bộ óc xuất chúng.
Nó đánh mất khả năng tự vấn.
Sự tỉnh táo nội tại của mình.
Khả năng tự bảo vệ mình trước sai lầm của chính mình.
Dĩ nhiên, không nên thổi phồng quyết định của Sansal thành một cuộc khủng hoảng quốc gia. Con người chuyển nhà, tìm kiếm sự yên bình, triển vọng, khoảng cách.
Nhưng biểu tượng có sức mạnh.
Và biểu tượng này thật không dễ chịu.
Bởi nó nhắc nhở rằng tự do không chỉ được bảo đảm bằng luật pháp, mà còn bằng bầu không khí. Bằng môi trường. Bằng sự sẵn sàng không chỉ dung thứ mà còn chịu đựng sự phản biện.
Các nền dân chủ hiếm khi chỉ chết vì những cuộc tấn công công khai.
Đôi khi chúng tàn lụi vì sự kiệt quệ tinh thần.
Khi những tiếng nói sáng suốt im lặng hoặc ra đi, thường chỉ còn lại một sự ồn ào mô phỏng tranh luận nhưng không còn mang lại nhận thức nào.
Khi đó, tư duy trở nên lặng lẽ hơn.
Và nguy hiểm hơn đối với tự do.
Vì thế, lời từ biệt lặng lẽ của Boualem Sansal không chỉ là một quyết định riêng tư. Đó là một lời cảnh báo đầy u sầu.
Một đất nước nên lắng nghe khi những nhà phê bình sắc bén nhất của mình không còn đấu tranh mà ra đi.
Bởi có lẽ sự mất mát thực sự của một quốc gia không bắt đầu ở biên giới của nó.
Mà ở những bàn viết của nó.
Một bình luận của Andreas M. Brucker