Wanneer bossen, velden of gebouwen in brand staan, gaat de aandacht meestal uit naar de vlammen. Maar het werkelijke gevaar zweeft vaak onzichtbaar door de lucht. Rook van branden verslechtert de luchtkwaliteit vaak tot vele kilometers ver en bereikt regio’s die ver van de eigenlijke brandhaard liggen. Het verraderlijke is: een nauwelijks waarneembare geur betekent allerminst dat de lucht schoon is. Zelfs vrijwel geurloze lucht kan al een hoge concentratie gezondheidsschadelijke verontreinigende stoffen bevatten.
Brandrook bestaat uit een complex mengsel van fijnstof en verschillende gassen. Vooral de piepkleine deeltjes van de groottes PM10 en met name PM2,5 zijn problematisch. Daar komen koolmonoxide, stikstofoxiden, vluchtige organische verbindingen en polycyclische aromatische koolwaterstoffen bij. Welke stoffen uiteindelijk in de lucht terechtkomen, hangt af van de verbrande materialen, de intensiteit van het vuur en de weersomstandigheden. Als ook huizen, voertuigen, kunststoffen of industriële installaties branden, komen er nog meer giftige stoffen in de atmosfeer terecht.
Vooral de fijnste deeltjes baren medici zorgen. Ze dringen diep in de longen door en komen gedeeltelijk zelfs in de bloedbaan terecht. Zelfs een relatief korte blootstelling is voldoende om klachten te veroorzaken. Typische verschijnselen variëren van geïrriteerde ogen en een brandende neus tot hoesten, heesheid of een onaangenaam drukkend gevoel op de borst. Ook hoofdpijn, misselijkheid en duizeligheid komen vaak voor. Mensen met astma of chronische longaandoeningen ervaren niet zelden een duidelijke verergering van hun klachten. Tegelijkertijd neemt bij gevoelige personen het risico op hart- en vaatproblemen toe.
Vooral koolmonoxide is gevaarlijk in de onmiddellijke nabijheid van een brand. Het kleur- en geurloze gas verdringt zuurstof in het bloed en veroorzaakt aanvankelijk hoofdpijn, zwakte of verwardheid. In ernstige gevallen dreigen bewusteloosheid of zelfs levensbedreigende vergiftigingen.
In principe reageert ieder mens anders op vervuilde lucht. Sommige groepen hebben echter bijzondere voorzichtigheid nodig. Daartoe behoren baby’s en jonge kinderen, van wie de longen nog in ontwikkeling zijn. Ook ouderen lopen een hoger risico, omdat hart- en longaandoeningen op latere leeftijd vaker voorkomen. Zwangeren, astmapatiënten, mensen met chronische luchtweg- of hartaandoeningen en personen met diabetes of een verzwakt immuunsysteem moeten eveneens alert zijn op waarschuwingen. Wie beroepsmatig of sportief langere tijd buiten doorbrengt, ademt vanzelf grotere hoeveelheden vervuilde lucht in.
In een noodsituatie geldt één regel zonder uitzondering: de instructies van de autoriteiten en hulpdiensten hebben de hoogste prioriteit. Als een evacuatie wordt gelast, mag niemand proberen om op eigen houtje zijn huis of terrein te beschermen. Rookwolken veranderen vaak binnen enkele minuten van richting en kunnen vluchtroutes verrassend snel afsnijden.
Als de rook een bewoond gebied bereikt zonder dat evacuatie nodig is, is het raadzaam om zoveel mogelijk tijd binnenshuis door te brengen. Deuren en ramen blijven gesloten, zodat er zo weinig mogelijk vervuilde buitenlucht binnendringt. Airconditioningsystemen moeten – voor zover technisch mogelijk – op recirculatiestand draaien. Hetzelfde geldt in de auto: sluit de ramen en schakel de luchtcirculatie in.
Lichamelijke inspanning verhoogt de opgenomen hoeveelheid verontreinigende stoffen aanzienlijk. Daarom is het verstandig om sport, tuinieren of andere inspannende activiteiten tijdelijk uit te stellen. Tegelijkertijd moet extra luchtvervuiling in de eigen woning worden vermeden. Roken, kaarsen, haardvuur of wierookstokjes verslechteren de binnenlucht nog verder. Zelfs uitgebreid bakken of het gebruik van een stofzuiger doet fijne deeltjes opwervelen.
Zodra de rookwolk is weggetrokken en de luchtkwaliteit verbetert, is kort en krachtig ventileren meestal voldoende. Tijdens een hittegolf vraagt dit advies echter om zorgvuldigheid, zodat woonruimtes niet overmatig opwarmen.
Wie een luchtreiniger met een echt HEPA-filter heeft, kan daarmee ook een merkbare vermindering van de fijnstofbelasting in de ruimte bereiken. Tegen giftige gassen biedt een dergelijk apparaat echter slechts beperkte bescherming.
Steeds weer rijst de vraag naar de doeltreffendheid van ademhalingsmaskers. Een correct passend FFP2-masker vermindert de opname van fijne deeltjes bij onvermijdelijk verblijf buitenshuis wel degelijk aanzienlijk. Doorslaggevend blijft dat het masker goed aansluit over neus, mond en kin. Tegen koolmonoxide en veel andere giftige gassen biedt het echter geen bescherming. Chirurgische maskers of stoffen maskers houden fijnstof slechts onvoldoende tegen. Geen enkel vrij verkrijgbaar masker vervangt daarom een gelaste evacuatie of biedt betrouwbare bescherming in de onmiddellijke nabijheid van een brand.
Mensen met astma of andere chronische aandoeningen moeten hun medicijnen en noodsprays altijd binnen handbereik houden. Wijzigingen in de behandeling behoren uitsluitend in handen van een arts.
Bij ernstige benauwdheid, pijn op de borst, verwardheid, flauwvallen, blauw verkleurde lippen of ongewone slaperigheid telt elke minuut. Ook een snelle verergering van bestaande klachten vereist onmiddellijk medische hulp. Zelfs na een intensieve rookblootstelling met aanvankelijk ogenschijnlijk onschuldige symptomen is een medisch onderzoek raadzaam, omdat sommige gevolgen pas met vertraging zichtbaar worden.
Door C. Hatty