Địa Trung Hải đang thay đổi diện mạo. Điều chỉ vài thập kỷ trước còn được xem là một hiện tượng khoa học đặc biệt nay đã trở thành một trong những diễn biến nổi bật nhất của sinh học biển: ngày càng nhiều loài cá nhiệt đới từ Biển Đỏ lan rộng trong vùng biển Địa Trung Hải. Các chuyên gia gọi đây là “cuộc di cư Lesseps” – một quá trình làm thay đổi toàn bộ hệ sinh thái, đặt nghề cá trước những thách thức mới và ngày càng trở thành mối quan tâm trong công tác bảo vệ bờ biển.
Diễn biến này bắt đầu vào năm 1869, khi Kênh đào Suez được khánh thành. Lần đầu tiên, một tuyến đường thủy nhân tạo kết nối Biển Đỏ với Địa Trung Hải. Tuy nhiên, ban đầu sự trao đổi các loài sinh vật biển vẫn ở mức hạn chế. Các Hồ Đắng có độ mặn cao trong kênh đào từ lâu tạo thành một rào cản tự nhiên, ngăn nhiều sinh vật đi qua.
Tuy vậy, qua nhiều thập kỷ, trở ngại này đã biến mất. Điều kiện nước dần tương đồng hơn, giúp các sinh vật biển đi qua kênh đào dễ dàng hơn đáng kể. Bên cạnh đó là việc mở rộng Kênh đào Suez và biến đổi khí hậu đang tiếp diễn. Đặc biệt, vùng đông Địa Trung Hải đang ấm lên rõ rệt – những điều kiện lý tưởng cho nhiều loài nhiệt đới.
Đến nay, vài trăm loài từ Biển Đỏ đã định cư lâu dài tại Địa Trung Hải. Trong số đó có hơn 80 loài cá, và mỗi năm lại có thêm các loài mới. Một số gần như không gây chú ý, trong khi những loài khác lan rộng nhanh chóng và làm biến đổi sâu sắc môi trường sống mới của chúng.
Đặc biệt nổi tiếng là loài cá mao tiên có vẻ ngoài bắt mắt. Với các vây xòe hình quạt, chúng trông rất ngoạn mục, nhưng những gai độc khiến chúng trở nên nguy hiểm đối với thợ lặn và ngư dân. Đồng thời, đây là một trong những loài săn mồi hiệu quả nhất trong số các loài di cư. Chúng ăn nhiều cá nhỏ và động vật giáp xác, từ đó gây áp lực lên các quần thể bản địa.
Cá dìa cũng gây ra những tác động lớn. Những loài ăn thực vật này gần như liên tục ăn tảo. Điều thoạt nghe có vẻ vô hại lại đang làm thay đổi toàn bộ môi trường sống ở nhiều nơi. Nơi từng có những thảm tảo dày đặc che chở cho vô số sinh vật biển, nay thường chỉ còn lại các tảng đá trơ trụi. Tại một số khu vực ở đông Địa Trung Hải, các nhà khoa học đã nói đến những sa mạc dưới nước thực sự.
Cá kèn cùng nhiều loài cá nóc cũng đang ngày càng lan rộng. Một số loài cá nóc chứa độc tố cực mạnh và tuyệt đối không được ăn. Đồng thời, chúng gây khó khăn cho ngư dân vì làm hư hại lưới và lấn át các loài bản địa.
Có nhiều nguyên nhân khiến các loài cá nhiệt đới này thiết lập quần thể thành công đến vậy. Bên cạnh nhiệt độ nước tăng cao, tình trạng đánh bắt quá mức đối với nhiều quần thể, sự suy giảm của các loài săn mồi tự nhiên và những thay đổi tại môi trường sống ven biển đều đóng vai trò quyết định. Ngoài ra còn có khả năng thích nghi đáng chú ý của nhiều loài nhiệt đới, vốn có thể chiếm lĩnh môi trường sống mới với tốc độ đáng kinh ngạc.
Hiện nay, phần lớn những loài nhập cư này vẫn tập trung ở đông Địa Trung Hải, ngoài khơi bờ biển Israel, Liban, Thổ Nhĩ Kỳ và Síp. Nhưng từ lâu, một số loài đã tiến đến Sicilia, Sardinia, quần đảo Baleares và thậm chí cả bờ Địa Trung Hải của Pháp. Khi Địa Trung Hải tiếp tục ấm lên, xu hướng này nhiều khả năng sẽ tiếp diễn, dù vùng nước mát hơn ở phía tây bắc cho đến nay vẫn là một ranh giới tự nhiên.
Các nhà sinh học hiện nói đến quá trình nhiệt đới hóa âm thầm của Địa Trung Hải. Không chỉ cá mà cả tảo, trai, động vật giáp xác và sứa cũng đi theo cùng con đường này. Những thay đổi này cho thấy rõ mức độ can thiệp của con người và biến đổi khí hậu có thể ảnh hưởng đến sự cân bằng đã tồn tại hàng triệu năm. Địa Trung Hải vẫn là Địa Trung Hải – nhưng bên dưới mặt nước, một sự pha trộn mới lạ giữa các dạng sống bản địa và nhiệt đới đang dần hình thành.
Tác giả: C.H.