Er zijn zinnen die je in een goed functionerende rechtsstaat eigenlijk nooit zou moeten horen. Eén daarvan is: „De autoriteiten waren geïnformeerd.“ Want als de autoriteiten geïnformeerd waren en toch niets gebeurt, verandert informatie in een alibi en verantwoordelijkheid in een bijzaak.
Na de zaak Lyhanna beleven we nu het vertrouwde ritueel van betrokkenheid. Politici tonen zich geschokt. Ministers beloven opheldering. Experts eisen consequenties. Onderzoekscommissies worden ingesteld. Dossiers worden onderzocht. Persconferenties worden gehouden. En ergens tussen al deze zorgvuldig geformuleerde verklaringen verdwijnt de cruciale vraag: waarom moest een kind sterven, terwijl waarschuwingssignalen blijkbaar al lang aanwezig waren?
Het antwoord daarop lijkt in Frankrijk inmiddels bijna een aparte bestuurslaag te zijn: niemand was verantwoordelijk, maar iedereen was betrokken.
De moderne staat is een opmerkelijk construct. Hij weet vaak heel precies wanneer de belastingaangifte moet worden ingediend. Hij weet hoe hoog de parkeerkosten in het centrum moeten zijn. Hij weet welke formulieren driemaal moeten worden ingediend. Maar als het erop aankomt een kwetsbaar kind te beschermen, blijkt plotseling dat de verantwoordelijke instantie heeft gewacht op een andere verantwoordelijke instantie, die op haar beurt afhankelijk was van een reactie van een derde verantwoordelijke instantie.
Er zou om gelachen kunnen worden als het niet zo tragisch was.
Natuurlijk liggen misdrijven in eerste instantie bij de daders. Niemand moet doen alsof individuele schuld op autoriteiten kan worden afgeschoven. Maar het zou even verkeerd zijn om de staat uit zijn verantwoordelijkheid te ontslaan. Want een staat legitimeert zijn macht vooral met een belofte: wij beschermen de zwakkeren. Wij garanderen veiligheid. Wij grijpen in als er gevaar dreigt.
Als deze belofte wordt gebroken, ontstaat er meer dan alleen woede. Er ontstaat wantrouwen.
Juist dat wantrouwen is het eigenlijke politieke explosief van deze zaak. Niet alleen de verontwaardiging over het misdrijf zelf, maar het geloof van veel burgers dat instellingen wel kunnen beheren, documenteren en registreren, maar steeds vaker falen in hun kerntaak.
En dan verbaast men zich over het succes van de politieke uitersten.
Hoe handig zou het zijn als het probleem alleen in de kracht van het Rassemblement National zou liggen. Dan kon het debat gericht worden op het gevaar van de oppositie. In werkelijkheid ligt het probleem dieper. Partijen als de RN profiteren niet omdat ze bijzondere strategen zijn. Ze profiteren omdat de werkelijkheid hun argumenten levert.
Elke fout van de autoriteiten wordt een verkiezingsposter.
Elke gemiste beslissing wordt een politieke campagne.
Elk dossier dat blijft liggen, wordt uiteindelijk een stem bij het stembureau.
Dat is de eigenlijke tragedie. De gevestigde partijen betreuren de gevolgen, terwijl ze vaak zelf de oorzaken creëren.
Wat vooral opvalt, is de snelheid waarmee na zulke gevallen nieuwe wetten worden geëist. Frankrijk heeft al duizenden wetten. Kennelijk leeft de gedachte dat elk falen van de staat door extra bepalingen kan worden opgelost. Misschien heeft het land binnenkort een wet nodig tegen het niet functioneren van autoriteiten. De straf daarvoor zou een nieuwe commissie kunnen zijn.
Maar de waarheid is eenvoudiger en onaangenamer.
Niet alles mislukt door ontbrekende wetten. Veel mislukt omdat bestaande regels niet worden toegepast, verantwoordelijkheden onduidelijk zijn of instellingen personele en organisatorische problemen hebben.
De dood van een kind wordt zo een spiegel van staatszwakheden.
Daarom zou het debat niet moeten eindigen in verkiezingsslogans. Noch de regering noch de oppositie doet Lyhanna recht als haar lot enkel politiek brandstof wordt. De echte vraag is niet wie uiteindelijk van deze zaak profiteert.
De echte vraag is waarom een staat die voor vrijwel elk levensgebied regels, procedures en verantwoordelijkheden kent, juist daar kan falen waar zijn bestaansrecht begint: bij de bescherming van een kind.
Daar zijn tot nu toe veel verklaringen voor.
Maar nog geen overtuigend antwoord.