Het behoort tot de stille revoluties van de Franse Republiek dat tegenwoordig niet alleen politieke beslissingen openbaar worden besproken, maar steeds meer ook het lichaam van de president. Wat vroeger als strikt privézaak werd beschouwd, is inmiddels onderdeel geworden van de permanente democratische observatie. De gezondheid van het staatshoofd is niet langer staatsgeheim, maar een politiek signaal.
De Franse geschiedenis kent een lange traditie van zwijgen. Charles de Gaulle liet nauwelijks informatie over zijn lichamelijke toestand naar buiten dringen. Georges Pompidou verborg zijn ernstige ziekte tot het laatst. François Mitterrand werd later juist het symbool van die republikeinse cultuur van verhulling: zijn kankerziekte werd jarenlang systematisch gerelativeerd, medische bulletins werden mooier voorgesteld, en twijfels werden weggewuifd. Het presidentschap leek toen nog een instelling boven gewone transparantieregels.
Achter dit zwijgen schuilde een bepaalde staatsopvatting. De Vijfde Republiek was door de Gaulle bewust geconstrueerd als een soort republikeinse monarchie. De president moest stabiliteit, autoriteit en nationale continuïteit belichamen. Ziekte paste niet in dit beeld. Zwakte zou de politieke orde zelf kunnen beschadigen.
Tegenwoordig geldt de tegenovergestelde logica.
Emmanuel Macron presenteert zich tijdens het joggen, politici publiceren gezondheidsgegevens, verkiezingskampioenen tonen fitheid, vitaliteit en belastbaarheid. Tegelijkertijd worden vermoeidheid, gewichtsverlies of zelfs een hoest binnen enkele minuten op sociale netwerken besproken. Het lichaam van de president is een publieke projectie geworden.
Hierin toont zich een diepe verandering van moderne democratieën. Transparantie wordt inmiddels gezien als een democratische voorwaarde. Burgers verwachten zichtbaarheid, authenticiteit en permanente verantwoording. Maar juist deze totale zichtbaarheid ondermijnt tegelijkertijd die afstand waaruit politieke autoriteit ooit ontstond.
De president moet vandaag de dag veel tegelijk zijn: daadkrachtig, menselijk, benaderbaar, empathisch, dynamisch en tegelijkertijd onaantastbaar. Kwetsbaarheid wordt verwacht — zwakte daarentegen niet getolereerd. Juist hieruit ontstaat een voortdurende contradictie in de moderne politiek.
Sociale media verscherpen deze ontwikkeling radicaal. Vroeger controleerden politieke elites de informatiestroom. Tegenwoordig analyseert een digitaal publiek elke gebaar, elke verandering in het gezicht, elke aanwijzing van uitputting. Politiek wordt geïndividualiseerd, gepersonaliseerd en geïntensiveerd. Niet langer alleen beslissingen staan onder observatie, maar ook de fysieke en mentale gesteldheid van de besluitvormers zelf.
Frankrijk is bijzonder geschikt als voorbeeld voor deze ontwikkeling, omdat het contrast nauwelijks groter kan zijn: van het bijna sacrale presidentschap van de Gaulle naar de voortdurende observatie van het heden. De republikeinse monarch is een glazen president geworden.
De eigenlijke vraag is daarom niet meer hoeveel publiek een president moet verdragen. De beslissendere vraag is of politieke autoriteit onder omstandigheden van blijvende zichtbaarheid überhaupt nog die stabiliteit kan ontwikkelen waarop de Vijfde Republiek ooit is gebouwd.
P.T.