Wie tegenwoordig een pen pakt, behoort bijna tot een stille minderheid. Notities gaan naar de smartphone, brieven naar de cloud, herinneringen naar harde schijven. Papier is overal aanwezig en tegelijk onzichtbaar geworden. Het ligt onder printers, in archieven en verzenddozen. Weinigen vragen nog waar het vandaan komt, hoe het ontstaat of wie het maakt.
In een oude boerenhoeve in het hart van de Auvergne stelt een jonge man zichzelf precies die vragen.
Étienne Gouttefarde, begin dertig, woont en werkt in Marsac en Livradois, een gemeente in het Regionaal Park Livradois Forez. Daar maakt hij handgemaakt papier. Vel voor vel. Langzaam. Geconcentreerd. Vrijwel zoals mensen dat al eeuwen geleden deden.
In een tijd waarin snelheid het hoogste goed is verklaard, lijkt dat bijna een stille daad van verzet.
Wie zijn werkplaats binnenloopt, hoort geen machinelawaai. Geen transportband loopt. Geen lopende band bepaalt het ritme. In plaats daarvan water, hout, textielvezels en handen. Veel handen.
Hier ontstaat papier niet als industrieel product. Het groeit.
De weg daarnaartoe liep allerminst rechtlijnig. Lang leek niets erop te wijzen dat Étienne Gouttefarde ooit papiermaker zou worden. Zijn opleiding leidde hem aanvankelijk een andere kant op. Sport speelde een belangrijke rol in zijn leven. Reizen ook. De wereld ontdekken, ervaringen opdoen, onderweg zijn – dat leek lange tijd zijn roeping.
Toen kwam het jaar 2022.
Zoals vaak in het leven begint een groot verhaal met een toeval.
Gouttefarde stuit op de traditionele Richard de Bas, een van de laatste historische papiermolens van Frankrijk. Het molenterrein behoort tot die plekken waar verleden niet tentoongesteld wordt, maar geleefd. Hier ontstond eeuwenlang handgeschept papier, lang voordat industriële processen de productie revolutioneerden.
Voor de jonge Auvergnat opent zich een deur naar een onbekende wereld.
Plots staat hij midden in een ambacht dat geduld verlangt. Precisie. Aandacht voor details die velen nauwelijks nog waarnemen.
Hij leert vezels bewerken. Hij leert scheppen. Het persen. Het drogen.
Maar vooral leert hij wachten.
Want goed papier laat zich niet haasten.
Wat eerst als beroepsmatige ervaring begint, verandert snel in een passie. Het werken met de materie fascineert hem. Elke vezel vertelt zijn eigen verhaal. Elk oppervlak reageert anders op licht, vocht of aanraking.
Je zou kunnen zeggen: hij wordt verliefd op papier.
En zoals bij elke grote passie is de rol van toeschouwer op een gegeven moment niet meer genoeg.
Van werknemer wordt hij ontwerper.
Van leerling een vakman.
Van vakman een ondernemer.
Met „Les Papiers de la Grange“ richt Étienne Gouttefarde zijn eigen werkplaats op. De naam klinkt bescheiden. Bijna landelijk. Er schuilt echter een ambitieus project achter.
Hij wil oude kennis bewaren, zonder er een museum van te maken.
Want daarin ziet hij precies het gevaar van veel traditionele ambachten. Ze worden bewonderd, gefotografeerd en bekroond. Maar verliezen hun plek in het dagelijks leven. Ze verharden tot folklore.
Gouttefarde denkt anders.
Voor hem heeft papier niet alleen een verleden, maar ook een toekomst.
Daarom experimenteert hij met materialen. Naast klassieke plantvezels gebruikt hij gerecycled papier en zogenaamd chiffonpapier, dat uit oude textiel wordt gemaakt. Bloembladeren vinden hun weg in de pulp. Grassen. Zaden. Soms zelfs kleine minerale elementen uit het landschap van zijn geboortestreek.
Zo ontstaan vellen die bijna lijken op kleine landschappen.
Geen twee zijn gelijk.
Wie ze aanraakt, voelt oneffenheden. Structuren. Littekens.
Sporen van het maakproces.
Terwijl industriële producten vooral uniformiteit nastreven, leeft handgeschept papier van zijn eigenaardigheden. Juist de kleine onregelmatigheden maken de charme.
Het doet wat denken aan menselijke gezichten.
Perfectie is vaak saai.
Karakter blijft juist hangen.
De klanten komen allang niet meer alleen uit de regio. Kunstenaars bestellen zijn papieren voor aquarellen en drukgrafiek. Boekbinders waarderen de bijzondere kwaliteit van de vezels. Ontwerpers zoeken materialen met geschiedenis. Bruidspaar wil uitnodigingen die niemand anders heeft.
In een wereld van gestandaardiseerde producten groeit het verlangen naar uniciteit.
Misschien verklaart dat het succes van veel jonge ambachtslieden.
Mensen kopen tegenwoordig niet langer alleen dingen.
Ze kopen verhalen.
En wie kan een mooier verhaal vertellen dan een vel papier dat ontstaan is uit oude stoffen, regionale planten en ambachtelijk vakmanschap?
Maar de werkplaats alleen is voor Gouttefarde niet genoeg.
Hij wil laten zien hoe zijn werk ontstaat.
Daarom grijpt hij regelmatig naar de camera.
Onder de met een knipoog gekozen naam „Le Dur de la Feuille“ publiceert hij video’s op sociale netwerken. Daar legt hij werkstappen uit die buiten kleine vakkringen nauwelijks nog bekend zijn.
Miljoenen mensen gebruiken dagelijks papier.
Weinigen hebben ooit gezien hoe het gemaakt wordt.
Als Gouttefarde een vorm in water doopt en langzaam weer optilt, heeft dat bijna iets meditatiefs. De vezels verzamelen zich tot een dun laagje. Uit een troebele vloeistof ontstaat plotseling een vel.
Bijna als een goocheltruc.
Alleen dan echt.
Zijn video’s raken een snaar.
Niet door spectaculaire effecten.
Maar door hun traagheid.
Terwijl veel platforms leven van de hectiek, toont hij processen die tijd nodig hebben. Bewegingen die concentratie vragen. Werkstappen die je niet kunt versnellen.
Een tegenhanger van het constante scrollen.
En misschien ook een antwoord op de vermoeidheid van velen ten opzichte van de digitale permanente bombardementen.
Want wie kijkt er niet graag toe hoe iets met zorg ontstaat?
De respons blijft niet uit.
Een steeds grotere gemeenschap volgt zijn werk. Kunstenaars, ambachtsliefhebbers, nieuwsgierigen en verzamelaars volgen zijn projecten. Samenwerkingen ontstaan. Tentoonstellingen. Ontmoetingen.
Plots wordt een nicheambacht een gespreksonderwerp.
Dat is opmerkelijk.
Want lang werd papiermaken gezien als een bijna uitgestorven beroep.
Vandaag beleeft dit ambacht een kleine renaissance.
Niet alleen in Frankrijk.
Overal in Europa ontdekken jonge mensen traditionele technieken opnieuw. Ze zoeken naar handenarbeid die tastbaar is. Naar beroepen waarvan het resultaat te voelen is.
De digitale economie produceert vaak onzichtbaar werk.
Een papiermaker maakt iets wat tussen de vingers ritselt.
Het verschil kan niet groter zijn.
De waardering voor Gouttefardes werk groeit gestaag. In 2025 ontvangt hij de prijs voor ambachtelijk vakmanschap van de regio Auvergne Rhône Alpes. De onderscheiding eert niet alleen de kwaliteit van zijn producten.
Ze eert een houding.
De overtuiging dat traditie geen blok aan het been hoeft te zijn.
Dat innovatie niet per se uit technologie voortkomt.
En dat de toekomst soms begint waar mensen oude wegen opnieuw ontdekken.
Wie tegenwoordig door zijn atelier loopt, ontmoet geen nostalgicus. Gouttefarde droomt niet van een terugkeer naar vroegere eeuwen.
Hij gebruikt sociale media.
Hij werkt samen met hedendaagse kunstenaars.
Hij denkt ondernemend.
En toch bewaart hij iets wat op veel plekken verloren is gegaan: respect voor tijd.
Elk vel papier vraagt aandacht.
Elke vezel zijn plek.
Elke werkstap zijn duur.
Dat klinkt simpel.
Maar dat is het niet.
Want moderne samenlevingen zien tijd vaak als een hulpbron die zo efficiënt mogelijk gebruikt moet worden. In het atelier van Marsac en Livradois geldt een andere logica.
Tijd is geen obstakel.
Tijd hoort bij het product.
Misschien zit daarin de echte fascinatie van zijn werk.
Een handgeschept vel papier heeft geen spectaculaire waarde. Het knippert niet. Het stuurt geen meldingen. Het werkt zich niet automatisch bij.
En toch vertelt het iets over de wereld waarin het ontstond.
Over water en planten.
Over geduld en vakmanschap.
Over een jonge ambachtsman die heeft gekozen tegen de onzichtbaarheid van zijn materiaal in te gaan.
Soms is één vel papier genoeg om te herinneren dat schoonheid niet uit snelheid voortkomt.
Maar uit aandacht.
En misschien is dat precies de boodschap van Étienne Gouttefarde.
Terwijl de wereld steeds sneller wordt, zit ergens in de bergen van de Auvergne een man boven een bak vol vezels en schept vel na vel.
Oudmodisch?
Misschien.
Tijdgeest?
Meer dan ooit.
Een artikel van M. Legrand