De dood van de elfjarige Lyhanna schokt Frankrijk ver buiten de grenzen van het departement Gers. Dergelijke misdrijven veroorzaken regelmatig afschuw. Maar in dit geval richt de publieke aandacht zich niet alleen op de vermoedelijke dader. Steeds meer staat de vraag centraal of overheidsinstanties hun beschermingsfunctie hebben vervuld – of dat de misdaad zelfs voorkomen had kunnen worden.
De buitengewoon duidelijke woorden van minister van Justitie Gérald Darmanin markeren daarbij een opmerkelijk politiek moment. Wanneer een zittende minister van Justitie openlijk verklaart dat de justitie “dit kleine meisje niet heeft kunnen beschermen”, gaat het niet om de gebruikelijke crisiscommunicatie na een tragische enkele gebeurtenis. Het is veeleer het toegeven van een mogelijk institutioneel falen.
Een erkenning met politieke betekenis
In democratische rechtsstaten is de justitie onafhankelijk. Regeringen vermijden het gewoonlijk dan ook om lopende processen publiekelijk te becommentariëren of rechters en officieren van justitie direct te bekritiseren. Des te opmerkelijker is Darmanins formulering dat uit de bevindingen van het lopende onderzoek “alle consequenties” getrokken moeten worden.
De zin doet denken aan politieke momenten waarop regeringen inzien dat een incident niet langer slechts als een individueel misdrijf kan worden gezien, maar een symbool is geworden van structurele tekortkomingen. De publieke excuses aan het gezin en aan de Fransen geven aan dat de regering de zaak inmiddels als een falen van de staat beschouwt.
Dit verhoogt tegelijkertijd de politieke druk. Want wie publiekelijk verantwoordelijkheid erkent, moet uiteindelijk ook kunnen uitleggen waarom bestaande mechanismen niet werkten.
De centrale vraag: waarom greep het systeem niet eerder in?
Volgens de tot nu toe bekende informatie was de hoofdverdachte allerminst onbekend bij de autoriteiten. Er lagen al meerdere klachten wegens vermoedelijke zedenmisdrijven tegen minderjarigen. Vooral zwaarwegend is het feit dat een klacht wegens vermoedelijke verkrachting van een minderjarige blijkbaar nog werd verwerkt toen Lyhanna verdween.
Juridisch betekent een klacht natuurlijk geen schuld. De rechtsstaat is gebaseerd op het vermoeden van onschuld. Maar het eigenlijke debat gaat niet over de schuldvraag van de verdachte, maar over de werkwijze van de instellingen.
Waarom werden eerdere signalen niet sneller opgepakt? Werden risico’s onderschat? Ontbrak personeel? Waren er communicatieproblemen tussen politie, openbaar ministerie en justitie? Of werden bestaande procedures wel volgens de regels toegepast, maar bleken ze toch ontoereikend?
Precies deze vragen zullen de aangekondigde onderzoeken moeten beantwoorden.
Een chronisch probleem van de Franse justitie
De zaak valt in een tijd waarin in Frankrijk al jarenlang over de prestaties van de justitie wordt gedebatteerd. Verenigingen van rechters, officieren van justitie en orde van advocaten klagen regelmatig over personeelstekorten, hoge werkdruk en lange duur van procedures.
Met name procedures op het gebied van huiselijk geweld en seksuele misdrijven staan vaak onder grote druk. Het aantal klachten is de afgelopen jaren gestegen, terwijl de personele middelen op veel plekken niet in hetzelfde tempo werden uitgebreid.
Het probleem is daarbij allerminst beperkt tot Frankrijk. In tal van Europese landen is een vergelijkbaar patroon zichtbaar: samenleving en politiek eisen steviger optreden tegen seksuele geweldpleging, terwijl opsporingsdiensten en rechtbanken hun capaciteiten bereiken.
De zaak Lyhanna stelt daarom een onbehaaglijke vraag: kan een rechtsstaat zijn beschermingsplicht nakomen als waarschuwingssignalen wel worden geregistreerd, maar niet tijdig worden verwerkt?
Tussen individuele verantwoordelijkheid en systeemfouten
Bijzonder gevoelig is de door Darmanin genoemde mogelijkheid van disciplinaire consequenties. In het publieke debat ontstaat na tragedies vaak snel de wens om individuele verantwoordelijken aan te wijzen.
Institutioneel falen is echter zelden te herleiden tot één persoon. Wanneer onderzoeken uitwijzen dat rechters, officieren van justitie of politieagenten bestaande voorschriften hebben overtreden, zijn sancties begrijpelijk. Lastiger wordt het wanneer blijkt dat betrokkenen binnen een overbelast systeem hebben gehandeld.
Dan komt de politieke verantwoordelijkheid in een andere vorm naar voren. Niet de individuele foutbeslissing staat centraal, maar de vraag waarom er een systeem is gecreëerd dat risico’s niet tijdig kon herkennen of behandelen.
De verleiding om naar een schuldige te zoeken is groot. De uitdaging is echter om de oorzaken te identificeren die verder reiken dan de enkele zaak.
De verandering in de omgang met seksuele geweldpleging
De zaak illustreert ook een maatschappelijke verandering. Nog enkele decennia geleden werden klachten over seksueel geweld vaak gemarginaliseerd of niet met de noodzakelijke urgentie opgevolgd. De #MeToo-beweging en talrijke publiek besproken gevallen hebben de gevoeligheid hiervoor aanzienlijk verhoogd.
Tegenwoordig verwacht het publiek dat klachten over seksueel geweld tegen vrouwen en kinderen prioriteit krijgen. Deze verwachting is politiek legitiem en maatschappelijk breed gedragen.
Hieruit ontstaat echter een nieuwe uitdaging: de justitie moet niet alleen rechtsstatelijk correct handelen, maar ook snel genoeg reageren om mogelijke gevaren te voorkomen. Tussen rechtsstatelijke zorgvuldigheid en preventieve bescherming ontstaat een spanningsveld dat niet altijd gemakkelijk oplosbaar is.
De zaak Lyhanna laat de dramatische gevolgen zien wanneer dit evenwicht verloren gaat.
Frankrijk staat nu voor een dubbele taak. De justitie moet uitzoeken of er concrete fouten zijn gemaakt en of verantwoordelijken ter verantwoording moeten worden geroepen. De politiek zal op haar beurt moeten beantwoorden of de bestaande structuren überhaupt in staat zijn de bescherming van bijzonder kwetsbare kinderen effectief te waarborgen.
De woorden van Gérald Darmanin hebben de verwachtingen hoog gelegd. Mocht het aangekondigde onderzoek slechts individuele tekortkomingen aan het licht brengen zonder structurele problemen aan te pakken, zal het publieke vertrouwen waarschijnlijk nauwelijks versterkt worden. Komt er echter een beeld van systemische zwaktes naar voren, dan zal de regering moeilijk om ingrijpende hervormingen heen kunnen.
De dood van een kind is altijd een menselijke tragedie. Voor een rechtsstaat wordt het een politieke beproeving wanneer het vermoeden ontstaat dat de ramp niet onvermijdelijk was. Precies op dat punt bevindt Frankrijk zich vandaag.
P.T.