Terwijl de oceanen toenemende druk ondervinden door klimaatverandering, overbevissing en plasticvervuiling, probeert Frankrijk zijn rol als maritieme grootmacht opnieuw te definiëren. Naar aanleiding van de derde VN-Oceanenconferentie (UNOC) in Nice bijna precies een jaar geleden kondigde de Franse regering een reeks verstrekkende maatregelen aan die de bescherming van mariene ecosystemen aanzienlijk moeten uitbreiden. Centraal staat de oprichting van de grootste mariene beschermingszone ter wereld in Frans-Polynesië, evenals nieuwe initiatieven tegen plasticvervuiling in het Middellandse Zeegebied.
De aankondigingen waren niet alleen milieupolitiek van belang. Ze hebben ook een geopolitieke dimensie: Frankrijk beschikt over de op een na grootste exclusieve economische zone ter wereld en ziet zichzelf steeds meer als een leidende speler in een internationale oceaanpolitiek die biodiversiteit en economische exploitatie met elkaar in balans moet brengen.
De grootste mariene beschermingszone ter wereld
De meest spectaculaire stap betreft de uitbreiding van mariene bescherming in Frans-Polynesië. Voortaan moeten daar ongeveer 4,8 miljoen vierkante kilometer aan zeegebied worden beschermd. Daarmee omvat het beschermingsgebied bijna de gehele exclusieve economische zone van het Pacifische overzeese gebied.
Bijzonder opmerkelijk is de omvang van de zogenoemde streng beschermde gebieden. Op ongeveer 900.000 vierkante kilometer zullen menselijke ingrepen sterk worden beperkt of volledig verboden. Het doel is om gevoelige leefgebieden te behoeden voor de gevolgen van industriële exploitatie en bedreigde soorten een toevluchtsoord te bieden.
De omvang benadrukt het belang van het project: de streng beschermde oppervlakte is meer dan anderhalf keer zo groot als Frankrijk zelf. Wereldwijd bestaan er tot nu toe maar weinig vergelijkbare beschermingsgebieden van deze schaal.
Voor Parijs heeft deze maatregel ook een strategische betekenis. De Franse overzeese gebieden geven het land een uitzonderlijke maritieme aanwezigheid in alle oceanen ter wereld. Vooral in de Stille Oceaan krijgt controle en duurzaam beheer van mariene hulpbronnen steeds meer betekenis in het licht van toenemende geopolitieke rivaliteiten.
Meer bescherming in Franse wateren
Naast de maatregelen in Polynesië kondigde de regering een uitgebreide uitbreiding van de mariene bescherming aan over het gehele Franse territorium. Tegen eind 2026 moeten 78 procent van de Franse zeeoppervlakken onder enige vorm van bescherming vallen. Het aandeel van de streng beschermde gebieden moet stijgen van de huidige 4,8 procent naar 14,8 procent.
Ook in de Europese wateren van Frankrijk zal de situatie aanzienlijk veranderen. Daar moet het aandeel streng beschermde gebieden groeien van slechts 0,1 procent tot vier procent. Hiermee speelt de regering in op kritiek van talrijke wetenschappers en milieuorganisaties die al jaren aangeven dat veel bestaande beschermingsgebieden slechts op papier bestaan.
In feite stonden veel Franse mariene beschermingsgebieden tot nu toe intensieve economische activiteiten toe. Dit gaf internationaal de indruk dat de beschermingsstatus vaak niet gepaard ging met effectieve beperkingen.
De nieuwe regels moeten deze kritiek tegengaan. Vooral de bodemtrawlvisserij wordt strenger gecontroleerd. Deze vissersmethode wordt als bijzonder problematisch beschouwd omdat zij koraalriffen, sponsgemeenschappen en zeegrasvelden duurzaam kan beschadigen. Deze leefomgevingen behoren tot de soortenrijkste ecosystemen van de oceanen en spelen ook een belangrijke rol bij het binden van koolstof.
Aanpak van de plasticvloed
Een tweede focus van het Franse initiatief is het bestrijden van plasticvervuiling. Naar schatting bevatten de oceanen vandaag miljoenen tonnen plasticafval. Vooral het Middellandse Zeegebied is bijzonder getroffen, omdat het vanwege beperkte waterverversing wordt beschouwd als een van de zwaarst vervuilde zeeën ter wereld.
In het kader van het Barcelona-verdrag hebben de landen rond de Middellandse Zee afgesproken hun inspanningen om de instroom van plastic te verminderen te intensiveren. Frankrijk wil hierbij een coördinerende rol vervullen.
Centraal staat het stimuleren van circulaire economie modellen. Het door Parijs ondersteunde initiatief „Circe.Med“ brengt meer dan 200 actoren uit wetenschap, bedrijfsleven en politiek samen. Het doel is om de productie van plasticafval al bij de bron te verminderen, recyclingstructuren uit te breiden en te voorkomen dat afval via rivieren in de zee terechtkomt.
Deze aanpak volgt een inzicht dat zich de afgelopen jaren steeds meer heeft doorgezet: het schoonmaken van verontreinigde oceanen is technisch complex en duur. Duurzamer is het voorkomen van de instroom van plastic vanaf het begin.
Internationale signaalwerking
De Franse aankondigingen hangen nauw samen met de mondiale biodiversiteitsdoelen van de Verenigde Naties. Centraal staat het zogenaamde „30×30“-doel. Tegen 2030 moeten wereldwijd ten minste 30 procent van de land- en zeeoppervlakken onder bescherming worden gesteld.
Voorlopig ligt het aandeel beschermde oceaanoppervlakken duidelijk lager. De in Nice gepresenteerde toezeggingen van verschillende staten kunnen het wereldwijde beschermingspercentage echter aanzienlijk verhogen. Frankrijk probeert daarbij als voortrekker op te treden en andere landen aan te zetten tot vergelijkbare maatregelen.
De strategie volgt een patroon dat al te zien was in het internationale klimaatbeleid: individuele landen stellen ambitieuze standaarden en hopen daarmee een dynamiek te creëren die andere regeringen tot actie aanzet.
Of deze aanpak succesvol zal zijn, blijft onzeker. Veel ontwikkelings- en opkomende landen wijzen op het gebrek aan financiële middelen en op het economische belang van visserij voor hun bevolking. Internationale onderhandelingen over bindende beschermingsregels verlopen daarom moeizaam.
De echte proef begint overigens pas na de politieke aankondigingen. Mariene beschermingsgebieden hebben alleen effect als ze effectief worden gecontroleerd en gehandhaafd. Vooral in afgelegen regio’s van de Stille Oceaan brengt dit aanzienlijke logistieke uitdagingen met zich mee. Satellietbewaking, internationale samenwerking en voldoende financiële middelen zullen cruciaal zijn om illegale visserij en andere overtredingen te voorkomen.
Desalniettemin betekent de VN-Oceanenconferentie in Nice een belangrijk keerpunt. Frankrijk geeft hiermee aan dat de bescherming van de oceanen niet langer als een marginale kwestie binnen het milieubeleid moet worden gezien, maar als een centrale taak van internationaal bestuur. Gezien de toenemende belasting van mariene ecosystemen zou kunnen blijken dat de toekomst van globale milieubescherming niet alleen op het land, maar vooral op de wereldzeeën wordt beslist.
Andreas M. Brucker