Có những sự nghiệp chính trị diễn ra theo khuôn mẫu quen thuộc: đoàn thanh niên của đảng, nội các bộ trưởng, công việc tại khu vực bầu cử. Và có những hành trình cuộc đời chỉ khi nhìn lại mới có thể được hiểu như một biểu tượng chính trị. Nghị sĩ đến từ Finistère và cựu Quốc vụ khanh phụ trách Biển, Hervé Berville, là hiện thân của một tiểu sử ngoại lệ như vậy. Hành trình ấy dẫn từ Kigali mang dấu ấn của cuộc diệt chủng đến vũng neo đậu Brest lộng gió – đồng thời kể nhiều điều về nước Pháp, chính sách ký ức của nước này và một vùng Bretagne đang chuyển mình.
Một cuộc đời được định hình bởi đứt gãy của lịch sử
Berville sinh năm 1990 tại Kigali. Bốn năm sau, cuộc diệt chủng người Tutsi đã làm rung chuyển Rwanda; trong vòng một trăm ngày, hơn 800.000 người bị sát hại. Nội chiến, bạo lực có hệ thống, sự sụp đổ của trật tự nhà nước – tất cả tạo nên bối cảnh lịch sử của thời thơ ấu của ông. Berville sống sót, được một cặp vợ chồng người Pháp nhận nuôi và lớn lên tại Plougastel-Daoulas, vùng Bretagne, đối diện vịnh Brest.
Bước ngoặt tiểu sử này không chỉ là số phận cá nhân. Nó gợi nhắc đến một giai đoạn mà vai trò của Pháp tại Trung Phi ngày càng bị xem xét một cách phê phán. Trong nhiều thập kỷ, Paris được xem là thế lực bảo trợ của chế độ Rwanda khi đó. Chỉ đến báo cáo công bố năm 2021 của ủy ban sử học do Vincent Duclert đứng đầu mới đưa ra một đánh giá chính thức mới: báo cáo quy cho Pháp “trách nhiệm nặng nề và áp đảo”, song không xác định có sự đồng lõa trực tiếp trong cuộc diệt chủng.
Đối với Berville, cuộc tranh luận này không phải là một chính sách lịch sử trừu tượng. Nó chạm đến nguồn gốc của chính ông, đồng thời cả bản sắc chính trị của ông với tư cách là một nghị sĩ Pháp. Những phát biểu của ông tại Quốc hội mang giọng điệu điềm tĩnh, phân tích và hướng tới dung hòa – một sắc thái không phải điều hiển nhiên trong nền chính trị ký ức đang nóng bỏng.
Đào tạo tinh hoa và thăng tiến chính trị
Con đường học vấn của Berville phù hợp với lý tưởng cộng hòa về sự dịch chuyển xã hội. Sau khi tốt nghiệp trung học, ông học tại Sciences Po ở Paris và Trường Kinh tế London – hai cơ sở đã định hình các nhà lãnh đạo trong hành chính, kinh tế và chính trị suốt nhiều thập kỷ. Ông làm việc với tư cách là nhà kinh tế học, nghiên cứu các vấn đề phát triển và chính sách châu Phi, trước khi trở thành nghị sĩ Quốc hội vào năm 2017 cùng với đà đi lên của Emmanuel Macron.
Cuộc bầu cử quốc hội năm 2017 đánh dấu một sự dịch chuyển mang tính kiến tạo của hệ thống đảng phái Pháp. Với phong trào La République en marche, Macron đã tạo được bước đột phá vượt ra ngoài các phe truyền thống của những người xã hội chủ nghĩa và những người theo Gaullisme. Berville, khi đó 27 tuổi, đã giành chiến thắng tại khu vực bầu cử thứ hai của Finistère. Tại một vùng đất vốn có lịch sử đặc trưng bởi ảnh hưởng Công giáo, ý thức khu vực mạnh mẽ và vị thế ngoại vi về kinh tế, một nghị sĩ trẻ sinh ra tại Rwanda bỗng trở thành đại diện cho trung tâm chính trị mới.
Ý nghĩa biểu tượng của cuộc bầu cử này rất lớn. Bretagne đã là vùng di cư trong nhiều thế kỷ; hàng trăm nghìn người đã rời quê hương trong thế kỷ 19 và 20 để đến Paris hoặc ra nước ngoài. Giờ đây, một người con nuôi từ Đông Phi đại diện cho một vùng đất vốn từ lâu cũng chịu ảnh hưởng của di cư.
Brest với vai trò không gian chiến lược
Khu vực bầu cử của Berville bao gồm Brest – một thành phố mà hiếm nơi nào khác thể hiện rõ nét chiều kích hàng hải của Pháp như vậy. Cảng quân sự tại đây là một trong những căn cứ quan trọng nhất của Hải quân Pháp. Đồng thời, Brest đã khẳng định vị thế là trung tâm nghiên cứu biển, với các viện danh tiếng như Ifremer hoặc Trung tâm Hải dương học Pháp.
Khi Berville được bổ nhiệm làm Quốc vụ khanh phụ trách Biển vào năm 2022, điều này dường như là hợp lý. Lĩnh vực này nhạy cảm về chính trị: Pháp sở hữu vùng đặc quyền kinh tế lớn thứ hai thế giới, trải rộng trên tất cả các đại dương. Các vấn đề về nghề cá, bảo vệ bờ biển, điện gió ngoài khơi và an ninh hàng hải đều liên quan đến lợi ích sinh thái, kinh tế và địa chiến lược.
Chính tại Bretagne, xung đột lợi ích này có thể thấy rõ. Ngành đánh bắt cá chịu tác động từ hạn ngạch EU nghiêm ngặt hơn, chi phí nhiên liệu tăng và các quy định về môi trường. Đồng thời, áp lực mở rộng các khu bảo tồn biển và giảm phát thải CO₂ ngày càng tăng. Berville có trách nhiệm thực hiện các quy định môi trường của châu Âu, đồng thời bảo đảm sự tồn tại của các cơ sở kinh doanh truyền thống.
Các nhà phê phán ông trong ngành đánh bắt cá từng cáo buộc ông gần gũi với Paris và Bruxelles hơn là với các bên tham gia địa phương. Ngược lại, những người ủng hộ nhấn mạnh sự am hiểu chi tiết và khả năng làm cầu nối giữa chính quyền, doanh nghiệp và các thể chế EU. Những căng thẳng này mang tính cơ cấu: quá trình chuyển đổi sinh thái được mong muốn về mặt chính trị, nhưng chi phí xã hội của nó lại phân bổ không đồng đều.
Chính sách ký ức và những cây cầu ngoại giao
Bên cạnh chương trình nghị sự hàng hải, vấn đề Rwanda vẫn là một thành tố tiềm ẩn trong hình ảnh công chúng của ông. Báo cáo Duclert năm 2021 và chuyến thăm Kigali sau đó của Macron đánh dấu một bước ngoặt trong quan hệ song phương. Paris thừa nhận những sai lầm trong lịch sử mà không thừa nhận trách nhiệm pháp lý. Về phần mình, Kigali mở lòng với một sự xích lại thận trọng.
Trong bối cảnh này, Berville có một vai trò đặc biệt – ít mang tính chính thức hơn là mang tính biểu tượng. Với tư cách là một nghị sĩ có gốc gác Rwanda và là thành viên của phe đa số, ông thể hiện sự kết nối giữa hai không gian chính trị. Các tuyên bố của ông tránh những nhấn mạnh mang tính đạo đức; chúng hướng đến trách nhiệm thể chế và sự hòa giải lâu dài. Đặc biệt tại Pháp, nơi lịch sử thuộc địa và chính sách châu Phi mang nhiều cảm xúc, sự thận trọng như vậy có sức nặng chính trị.
Một Bretagne đang chuyển mình
Tiểu sử của Berville đồng thời cho thấy một sự chuyển đổi cơ cấu sâu sắc của Bretagne. Trong những thập kỷ qua, khu vực này đã bắt kịp đáng kể: các trường đại học, trung tâm nghiên cứu và cụm công nghệ ngày nay định hình những thành phố như Rennes hay Brest. Việc mở rộng năng lượng tái tạo – đặc biệt là các trang trại điện gió ngoài khơi – đang làm thay đổi cơ cấu kinh tế.
Đồng thời, ý thức bản sắc vẫn mang đậm tính khu vực. Ngôn ngữ Breton, các phong trào tự trị văn hóa và bản sắc địa phương vẫn tiếp tục đóng vai trò trong diễn ngôn chính trị. Việc một nghị sĩ sinh tại Kigali nói tiếng Breton và công khai viện dẫn các truyền thống khu vực là biểu hiện của một bản sắc được xác định không phải qua huyết thống mà qua sự thuộc về.
Sự phát triển này không tránh khỏi xung đột. Trong một bối cảnh chính trị mà các vấn đề về di cư, hội nhập và bản sắc dân tộc ngày càng phân cực, con đường đời của Berville đôi khi cũng bị công cụ hóa – như bằng chứng cho thành công của nền cộng hòa hoặc như bề mặt để chiếu rọi các đối đầu ý thức hệ. Nhưng vượt lên trên những quy kết đảng phái, vẫn còn một thực tế rằng sự nghiệp của ông khó có thể hình dung được nếu không có sự cởi mở của các cấu trúc địa phương.
Cuối cùng, tiểu sử này ít kể về một cá nhân phi thường hơn là về khả năng biến đổi của các không gian chính trị. Lý tưởng cộng hòa của Pháp – bình đẳng trước pháp luật, thăng tiến nhờ giáo dục, hội nhập thông qua các thể chế – trở nên cụ thể trong những cuộc đời như vậy. Đồng thời, những đứt gãy của lịch sử cũng được phơi bày: các mối liên hệ thuộc địa, những quyết định sai lầm trong chính sách đối ngoại, các quá trình chuyển đổi kinh tế.
Brest, với tầm nhìn hướng ra Đại Tây Dương, tượng trưng cho sự mâu thuẫn này. Thành phố đồng thời là tiền đồn quân sự, phòng thí nghiệm khoa học và không gian rủi ro kinh tế. Trong bối cảnh đan xen ấy, Hervé Berville hoạt động – với tư cách nghị sĩ, cựu đại diện chính phủ, và một công dân có sự gắn bó lịch sử kép. Vì vậy, sự nghiệp của ông không hẳn là một „folle histoire“ mà đúng hơn là một câu chuyện cô đọng về nước Pháp đương đại: được định hình bởi các liên hệ toàn cầu, bản sắc khu vực và khát vọng rút ra trách nhiệm chính trị từ lịch sử.
P.T.