Sau nhiều tháng căng thẳng quân sự, dường như Hoa Kỳ và Iran đã tiến hành một bước đi ngoại giao quan trọng. Cả hai bên xác nhận việc ký kết một Bản Ghi nhớ Hiểu biết (MOU), nhằm chấm dứt ngay lập tức các hành động chiến đấu và mở đường cho các cuộc đàm phán nâng cao về chương trình hạt nhân của Iran. Tuy nhiên, cần thận trọng: Tài liệu này không phải là một hiệp định cuối cùng, mà là một khuôn khổ chính trị mà việc thực hiện cụ thể vẫn phải được thương lượng thêm.
Những Điều Được Xem Là Đã Được Đảm Bảo
Kết thúc Thù địch và Mở lại Eo biển Hormuz
Một trong những nội dung trung tâm của Bản ghi nhớ là việc tái mở dần dần Eo biển Hormuz cho hoạt động vận tải biển quốc tế. Hẻm núi này là một trong những tuyến đường thương mại chiến lược quan trọng nhất thế giới, vì phần lớn xuất khẩu dầu toàn cầu đi qua đây. Việc bình thường hóa tình hình có thể có ảnh hưởng ngay lập tức tới các thị trường năng lượng và kinh tế quốc tế.
Cam kết của Iran về Việc Từ bỏ Vũ khí Hạt nhân
Trong khuôn khổ thỏa thuận, Tehran một lần nữa khẳng định không phát triển hay sở hữu vũ khí hạt nhân. Cộng hòa Hồi giáo đã chính thức giữ quan điểm này trong nhiều thập kỷ. Tuy nhiên, điều mới ở đây là nỗ lực đặt cam kết này vào một khuôn khổ ngoại giao có thể kiểm chứng, nhằm đáp ứng yêu cầu minh bạch của Washington.
Tạm Dừng Các Hoạt Động Hạt nhân Mới
Nhiều báo cáo nhất quán cho thấy trong giai đoạn đàm phán, Iran sẽ không tiến hành thêm việc làm giàu uranium và không mở rộng năng lực hạt nhân của mình. Mục đích là ngăn chặn việc tạo ra các tình huống mới có thể gây khó khăn cho các cuộc đàm phán.
Cửa sổ Đàm phán 60 Ngày
Bản Ghi nhớ không giải quyết các vấn đề tranh chấp còn tồn đọng. Thay vào đó, nó mở ra một khoảng thời gian khoảng hai tháng để cả hai bên đàm phán về một hiệp định toàn diện hơn. Trọng tâm là các giới hạn làm giàu uranium trong tương lai, cách xử lý các kho uranium hiện có, kiểm soát quốc tế và tương lai của các biện pháp trừng phạt kinh tế.
Các Vấn Đề Tranh Cãi Quyết Định Vẫn Chưa Được Giải Quyết
Kho uranium làm giàu cao hiện có
Vấn đề đặc biệt nhạy cảm là lượng nguyên liệu đã có. Theo ước tính, Iran sở hữu một lượng đáng kể uranium được làm giàu đến 60%. Về kỹ thuật, mức này vượt xa nồng độ sử dụng cho mục đích dân sự và gần với mức dùng cho vũ khí.
Có nhiều phương án được bàn thảo: pha loãng nguyên liệu, chuyển giao ra nước ngoài hoặc lưu trữ dưới sự giám sát quốc tế. Giải pháp được chọn sẽ quyết định thành công của các cuộc đàm phán.
Mức độ và phạm vi kiểm soát quốc tế
Câu hỏi về các cuộc kiểm tra cũng gây tranh cãi. Hoa Kỳ thúc đẩy quyền kiểm soát rộng rãi của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA). Trong khi đó, Tehran cho rằng điều này liên quan đến chủ quyền quốc gia và an ninh. Việc xác định cụ thể chế độ kiểm soát trong tương lai có lẽ là một trong những điểm thương lượng khó khăn nhất.
Tương lai các biện pháp trừng phạt
Về các biện pháp trừng phạt cũng chưa có thống nhất cuối cùng. Theo báo cáo từ trong chính phủ Iran, có thảo luận về các ngoại lệ có thời hạn cho xuất khẩu dầu và việc giải phóng tài sản bị đóng băng. Việc bãi bỏ toàn diện các biện pháp trừng phạt của Mỹ có lẽ chỉ xảy ra sau khi đạt được thỏa thuận cuối cùng.
Những Vấn Đề Tạm Thời Bị Loại Ra
Đáng chú ý là hai trong số những vấn đề gây tranh cãi nhất ở Trung Đông dường như không nằm trong phạm vi đàm phán hiện tại: chương trình tên lửa của Iran và sự hỗ trợ cho các nhóm dân quân và tổ chức đối tác trong khu vực.
Chính những điểm này trong những năm qua đã góp phần lớn vào sự thất bại của các nỗ lực tiếp cận trước đây. Các nhà phê bình tại Mỹ, Israel và một số quốc gia châu Âu cho rằng một thỏa thuận thiếu những vấn đề này sẽ bỏ ngỏ các câu hỏi an ninh quan trọng.
Nhớ lại Thỏa thuận Hạt nhân năm 2015
Bản ghi nhớ hiện tại có những điểm tương đồng về cấu trúc với con đường dẫn tới Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) năm 2015. Khi đó cũng có các bước xây dựng lòng tin trước khi các quy định chi tiết được soạn thảo.
Tuy nhiên, tình hình hiện nay khác biệt căn bản. Chương trình hạt nhân Iran đã tiến triển rõ rệt hơn so với mười năm trước. Đồng thời, các xung đột khu vực, cạnh tranh chính trị địa phương và sự nghi ngờ lẫn nhau ngày càng sâu sắc hơn đã khiến cảnh đàm phán trở nên khó khăn hơn nhiều.
Dù vậy, thỏa thuận cho thấy cả hai bên hiện tại cùng có lợi ích chung là tránh một cuộc leo thang quân sự mới. Liệu thỏa thuận này có tạo ra một hiệp định lâu dài hay không, sẽ tùy thuộc vào vài tuần tới. Các câu hỏi quyết định — cách xử lý uranium làm giàu cao, cơ chế kiểm soát và việc gỡ bỏ các biện pháp trừng phạt theo từng bước — vẫn chưa được giải quyết. Bản ghi nhớ do đó không đánh dấu sự kết thúc xung đột mà là sự khởi đầu của một giai đoạn ngoại giao mới.
Tác giả: P. Tiko