Dân chủ tồn tại nhờ một lời hứa căn bản: Quyền lực chính trị phát sinh từ các cuộc bầu cử tự do, nhưng việc thực thi quyền lực ấy vẫn bị ràng buộc bởi pháp luật và hiến pháp. Sự cân bằng giữa chủ quyền nhân dân và nhà nước pháp quyền này từ lâu được xem là điều hiển nhiên ở các nền dân chủ phương Tây. Ngày nay nó đang chịu ngày càng nhiều áp lực. Không phải vì các tòa án mở rộng thẩm quyền, mà vì các diễn viên chính trị ngày càng thường xuyên diễn giải các quyết định của tòa án như một cuộc tấn công vào ý chí của nhân dân.
Những tranh luận xung quanh Marine Le Pen ở Pháp hay Nigel Farage ở Vương quốc Anh cho thấy một câu chuyện nguy hiểm đang hình thành: đây là nhân dân, kia là các thẩm phán. Đây là tính hợp pháp dân chủ, kia là cái gọi là tư pháp chính trị. Sự đối lập này có sức công phá lớn — nhất là vì nhìn qua thì nó có vẻ thuyết phục.
Thực ra câu hỏi này không hề mới. Những nhà tư tưởng của nền dân chủ tự do đã biết rằng đa số đơn thuần không bảo đảm cho tự do. Dân chủ không chỉ là việc đa số quyết định. Dân chủ còn là việc quyền lực bị giới hạn. Vì vậy, các tòa án độc lập không phải là mô hình đối lập với dân chủ, mà là một trong những trụ cột của nó.
Chính nguyên tắc này ngày nay đang bị đặt câu hỏi nhiều hơn.
Ý chí nhân dân như một vũ khí chính trị
Các phong trào dân túy hiểu dân chủ trước hết như là biểu hiện trực tiếp của ý chí đa số. Ai thắng bầu cử hoặc có thể viện dẫn một cuộc trưng cầu dân ý thường cho rằng từ đó họ có một quyền hành gần như không bị giới hạn để hành động chính trị. Những định chế đặt ra giới hạn cho yêu cầu đó nhanh chóng bị coi là chướng ngại.
Marine Le Pen đã sử dụng lập luận này trong nhiều năm. Những cuộc điều tra hình sự chống lại đảng của bà hay chống lại chính bà không được bà nhìn nhận là biểu hiện của kiểm soát pháp quyền, mà là nỗ lực của bộ máy chính trị nhằm loại bỏ một lãnh đạo đối lập không mong muốn. Dù các cáo buộc có căn cứ hay không, điều đó thường chỉ là yếu tố thứ yếu đối với tác động chính trị. Điều cốt yếu là câu chuyện tự nó: không phải tư pháp bảo vệ pháp luật, mà là hệ thống tự bảo vệ chống lại ý chí của nhân dân.
Diễn biến ở Vương quốc Anh thời kỳ Brexit cũng tương tự. Nigel Farage dù không phải mục tiêu của những vụ kiện tương tự, nhưng cuộc đối đầu với các tòa án Anh thể hiện cùng một logic. Khi Tòa Tối cao quyết định rằng Quốc hội phải tham gia quyết định việc kích hoạt tiến trình rút khỏi EU, một phần phong trào Brexit coi đó là hành vi phá hoại kết quả trưng cầu dân ý. Bỗng nhiên các thẩm phán không còn được nhìn nhận như những người giữ gìn hiến pháp trung lập, mà là đối thủ của một nhiệm vụ dân chủ.
Từ đó nảy sinh một thần thoại hiện diện trong nhiều nền dân chủ phương Tây: Ai cản trở ý chí nhân dân sẽ bị tuyên bố là đối thủ chính trị.
Nhà nước pháp quyền không tính đến kết quả bầu cử
Tuy nhiên các tòa án có một nền tảng hợp pháp khác với quốc hội. Họ không được bầu, vì nhiệm vụ của họ chính là áp dụng pháp luật một cách độc lập, bất chấp chu kỳ bầu cử và các đa số chính trị.
Một nhà nước hiến pháp chỉ vận hành được vì mọi quyền lực nhà nước đều bị kiểm soát. Quốc hội kiểm soát chính phủ. Chính phủ chịu trách nhiệm trước quốc hội. Các tòa án xem xét liệu luật pháp và hành động nhà nước có phù hợp với hiến pháp và luật hiện hành hay không. Hệ thống giới hạn lẫn nhau này không phải là biểu hiện của sự hoài nghi đối với nhân dân, mà là cơ chế bảo vệ chống lạm dụng quyền lực.
Chính các đảng dân túy thường viện dẫn tính hợp pháp dân chủ ngay khi các tòa án thu hẹp không gian hành động chính trị của họ. Họ quên rằng ngay cả các đa số được bầu một cách dân chủ cũng có thể hành xử trái pháp luật. Lịch sử lẫn hiện tại cung cấp nhiều ví dụ. Nền dân chủ tự do khác với một nền dân chủ đơn thuần của đa số ở chỗ nó bảo đảm quyền cá nhân và thủ tục pháp quyền ngay cả trước các đa số tạm thời.
Ai vì thế bôi nhọ thẩm phán một cách chung chung như các tác nhân chính trị, cuối cùng đang đặt câu hỏi nền tảng của nhà nước hiến pháp.
Tư pháp cũng sống nhờ niềm tin
Tuy nhiên điều đó không có nghĩa là các tòa án đứng ngoài mọi chỉ trích. Các thẩm phán ban hành những quyết định có hệ quả chính trị sâu rộng. Vì thế họ cần sự chấp nhận từ công chúng.
Ở nhiều nước châu Âu, niềm tin không chỉ suy giảm đối với chính trị, mà còn đối với các định chế nhà nước nói chung. Những thủ tục phức tạp, quá trình kéo dài hoặc các bản án khó hiểu làm gia tăng ấn tượng về một nền tư pháp tách rời. Ở nơi thiếu minh bạch, nảy sinh sự hoài nghi và các câu chuyện thuyết âm mưu.
Thêm vào đó, trong những vụ việc mang tính chính trị cao, các quyết định của tòa án tất yếu bị diễn giải theo màu sắc đảng phái. Ngay cả những bản án có cơ sở pháp lý chặt chẽ cũng vì thế chịu áp lực về tính hợp pháp. Tư pháp không thể hoàn toàn tránh khỏi vùng căng thẳng này.
Chính vì vậy cần có sự kiềm chế ở cả hai bên: Thẩm phán không nên xem mình là diễn viên chính trị. Các chính trị gia cũng không nên phản xạ miệt thị các quyết định pháp quyền như những cuộc tấn công mang tính đảng phái.
Các nền dân chủ châu Âu đứng trước một bài kiểm tra
Thách thức thực sự vượt xa các vụ kiện cá nhân chống lại những chính trị gia nổi tiếng. Nó liên quan tới nhận thức về bản thân của nền dân chủ tự do.
Nếu mọi kiểm soát tư pháp đều bị mô tả như một cuộc tấn công vào ý chí nhân dân, các định chế pháp quyền sẽ dần mất đi uy quyền. Ngược lại, nếu các tòa án tạo ấn tượng rằng họ muốn tự quyết các xung đột chính trị, họ sẽ mất đi sự chấp nhận của xã hội. Cả hai diễn biến đều đe dọa cùng một sự đồng thuận dân chủ cơ bản.
Châu Âu hiện đang trải qua giai đoạn phân cực gia tăng. Các đảng ở hai bên lề chính trị gia tăng sự ủng hộ, các đảng dân tộc truyền thống mất dần sự gắn bó với cử tri, mạng xã hội đẩy nhanh quá trình mất tính hợp pháp của các định chế nhà nước. Trong bối cảnh này, mọi xung đột giữa chính trị và tư pháp dễ trở thành biểu tượng cho một cuộc tranh chấp hệ thống lớn hơn.
Cám dỗ đưa ra những câu trả lời đơn giản rất lớn: hoặc là nhân dân quyết định, hoặc là các thẩm phán. Trên thực tế, sự ổn định của nền dân chủ tự do dựa trên việc không có thể chế nào giữ độc quyền quyết định cuối cùng. Bầu cử trao quyền. Pháp luật giới hạn quyền ấy. Cả hai cùng tạo nên nhà nước hiến pháp tự do.
Ai phá vỡ cân bằng này theo hướng tin rằng chủ quyền trực tiếp của nhân dân là trên hết, lâu dài sẽ làm tiêu vong chính điều mà họ tuyên bố bảo vệ: trật tự dân chủ.
Andreas M. Brucker