Toulouse thích tỏa sáng. Những mặt tiền màu hồng của đô thị miền nam nước Pháp này lấp lánh vào ban đêm như phông cảnh của một bộ phim cũ, các quán cà phê hắt ánh sáng ấm áp lên đường phố, và các cửa hàng sáng rực đến khuya. Những ai tản bộ qua khu phố cổ đều lập tức cảm nhận được lời hứa đô thị này: ở đây không gì ngủ yên. Ở đây cuộc sống đập nhịp.
Và chính ở đó, đột nhiên, lại nảy sinh vấn đề.
Bởi giờ đây một tòa án hành chính đã kết án thành phố — không phải vì một vụ bê bối ngoạn mục, cũng không vì tham nhũng hay quản lý yếu kém, mà vì có quá nhiều ánh đèn được bật. Toulouse đã không buộc các cửa hàng tắt đèn vào ban đêm một cách đủ nghiêm ngặt. Một sai sót gần như không được chú ý. Và có lẽ chính vì thế mà nó có khả năng gây bùng nổ.
Thoạt nhìn, đây có vẻ là một cuộc tranh cãi về đèn neon và cửa hàng. Nhưng thực ra, vụ việc nói lên một sự thay đổi văn hóa sâu sắc. Nước Pháp bắt đầu suy nghĩ lại. Ban đêm, trong nhiều thập kỷ là sân khấu của tính hiện đại, đang dần trở thành một không gian chính trị.
Trong một thời gian dài, ánh sáng được xem là dấu hiệu của tiến bộ. Một thành phố càng được chiếu sáng nhiều thì càng có vẻ hiện đại. Những ai ngủ trong bóng tối ban đêm dường như là người tỉnh lẻ hoặc nghèo khó. Paris không phải ngẫu nhiên được gọi là “Ville Lumière”. Ánh sáng có nghĩa là an toàn, thanh lịch, thịnh vượng. Đó là ánh hào quang của các cửa hàng bách hóa, của những đại lộ, của chính nền Cộng hòa.
Ngày nay, sự chắc chắn cũ ấy nghe có vẻ hơi lỗi thời.
Bởi vì ánh sáng nhân tạo thường trực đã mang một ý nghĩa thứ hai: tiêu thụ năng lượng, tác động môi trường, sự xáo trộn các nhịp điệu tự nhiên. Côn trùng chết trên những mặt tiền được chiếu sáng. Chim di cư mất phương hướng. Con người ngủ kém hơn. Ngay cả cây cối cũng bị ánh sáng liên tục làm bối rối — như thể thành phố đã quyết định không cho cả các mùa trong năm được nghỉ ngơi.
Và từ đó bắt đầu một điều đáng chú ý: bóng tối mang một giá trị mới.
Không phải được lý tưởng hóa một cách lãng mạn như trong những bài thơ thế kỷ XIX, mà theo hướng hành chính, sinh thái, gần như kỹ trị. Đột nhiên, các thị trưởng tranh luận về giờ bật đèn. Chính quyền kiểm soát quảng cáo phát sáng. Các tổ chức môi trường tuần tra các trung tâm đô thị vào ban đêm với máy ảnh, như những thám tử của một nền văn minh bị chiếu sáng quá mức.
Hãy tưởng tượng: các nhà hoạt động ghi lại những cửa hiệu được thắp sáng lúc hai giờ sáng. Gần như giống một cảnh trong bộ phim hài Pháp không lời.
Nhưng đằng sau sự kỳ quặc ấy là tính nghiêm túc.
Câu hỏi thực sự là: một xã hội không bao giờ dừng lại cần bao nhiêu ánh sáng?
Các thành phố hiện đại sống nhờ khả năng được nhìn thấy. Nhà hàng muốn thu hút khách. Cửa hàng cạnh tranh để giành sự chú ý. Du lịch đòi hỏi bầu không khí. Ánh sáng dàn dựng tiêu dùng như một sân khấu. Một con phố mua sắm tối tăm lập tức trông có vẻ bị bỏ hoang, thậm chí đáng sợ. Vì thế, nhiều chính quyền địa phương tránh các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt — không ai muốn chứng kiến các thành phố tắt đèn.
Nhưng đồng thời, bầu không khí đạo đức cũng thay đổi.
Những gì trước đây được xem là sôi động, ngày nay đôi khi lại giống sự phung phí. Mặt tiền được chiếu sáng xa hoa đôi khi mang vẻ lỗi thời, gần như thách thức. Như thể muốn nói: chúng tôi vẫn như cũ. Dù giá điện tăng cao đến đâu. Dù người ta nói về biến đổi khí hậu bao nhiêu lần.
Vì thế, phán quyết đối với Toulouse chạm đến một điểm nhạy cảm. Nó buộc thành phố phải hành động chống lại chính văn hóa ánh sáng của mình. Không tự nguyện. Không mang tính biểu tượng. Mà là theo pháp luật.
Có lẽ đây là nơi sự thay đổi thực sự bắt đầu.
Bởi vì các luật chống ô nhiễm ánh sáng đã tồn tại ở Pháp từ lâu. Điều mới là ý chí chính trị nhằm thực thi chúng. Trong nhiều thập kỷ, nhiều quy định chỉ mang tính trang trí — như biển báo giao thông trên những con đường vắng. Giờ đây, tư pháp đột nhiên khám phá ra năng lực thực thi của chúng.
Các thành phố khác có thể sẽ chú ý. Marseille. Lyon. Nice. Ở những nơi ánh sáng ban đêm là một phần của hoạt động tiếp thị đô thị, nguy cơ xảy ra các thủ tục tương tự hiện đang gia tăng. Điều này có thể gây ra xung đột. Các thương nhân đã cảnh báo về vấn đề an ninh và sự mất sức hấp dẫn. Ngược lại, các tổ chức môi trường nhìn thấy một đòn bẩy mang tính lịch sử.
Không chỉ là chuyện những chiếc đèn.
Đó là cách các thành phố hiện đại muốn thể hiện mình. Được chiếu sáng liên tục, hướng đến tiêu dùng, luôn luôn hiện diện? Hay theo cách có ý thức hơn, tiết kiệm hơn, có lẽ thậm chí yên tĩnh hơn?
Những ai đi bộ trên một con phố thực sự tối vào ban đêm sẽ nhanh chóng nhận ra một điều: bóng tối có phẩm giá riêng của nó. Âm thanh thay đổi. Mặt tiền các tòa nhà biến mất. Bầu trời lại hiện ra. Đột nhiên có thể nhìn thấy các vì sao trên thành phố — một trải nghiệm gần như đã bị lãng quên. Điên rồ thật, phải không?
Có lẽ đó mới là bài học thực sự của phán quyết này. Rằng chính một quyết định hành chính về việc chiếu sáng các cửa hàng lại hé lộ điều gì đó lớn lao hơn nhiều so với luật lệ đô thị. Một sự thay đổi trong tâm thế văn hóa.
Thành phố hiện đại dần học được rằng không phải mọi ánh sáng đều có nghĩa là tiến bộ.
Và rằng một xã hội đôi khi trở nên sáng suốt chính khi sẵn sàng tắt đèn neon.
Một bài viết của M. Legrand