Khi thế giới tăng tốc

Ngày 22 tháng 7 kể về một khát vọng lâu đời của con người: khởi hành nhanh hơn, nhìn xa hơn, đến sớm hơn. Vào ngày này năm 1894, nước Pháp đã đặt một dấu chấm than nhỏ, kêu lạch bạch lên bản đồ của thời hiện đại. Và ngày 22 tháng 7 năm 1933, một phi công Mỹ cho thấy hành tinh có thể trở nên nhỏ bé đến thế nào nhờ công nghệ và lòng can đảm. Giữa Paris, Rouen và New York không chỉ có một đại dương, mà còn có câu chuyện về tốc độ, niềm tin và những hệ quả phụ của tiến bộ.

Vào Chủ nhật, ngày 22 tháng 7 năm 1894, tại Porte Maillot ở phía tây Paris, những phương tiện mà nhiều người qua đường có lẽ xem là các cỗ máy kỳ quặc hơn là tương lai của giao thông đã tụ họp. Tờ Le Petit Journal của Paris tổ chức một cuộc thi dành cho “Voitures sans chevaux”, tức những chiếc xe không ngựa kéo. Lộ trình dài khoảng 126 kilômét tới Rouen. Không chỉ tốc độ được tính đến. Ban giám khảo cũng xem xét độ an toàn, tính dễ vận hành và hiệu quả kinh tế. Điều này nghe thật hiện đại đáng ngạc nhiên: ngay từ khi ấy, vấn đề không chỉ là một chiếc xe có nhanh hay không, mà còn là liệu con người có muốn giao phó cuộc sống thường ngày của mình cho nó hay không.

Hai mươi mốt người tham gia xuất phát, mười bảy người đến được Rouen. Hơi nước, xăng và đủ loại nét đặc dị kỹ thuật đối đầu với nhau. Jules-Albert de Dion về đích đầu tiên bằng chiếc xe chạy hơi nước, nhưng xe của ông cần một người đốt lò và vì thế không đáp ứng lý tưởng về một phương tiện gia đình đơn giản, dễ sử dụng. Do đó, giải thưởng được trao cho xe chạy xăng của Peugeot cùng Panhard & Levassor. Chiếc cúp chiến thắng không tôn vinh màn trình diễn ngoạn mục nhất, mà là ý tưởng thực dụng hơn. Một nét tinh tế của lịch sử: tương lai khi ấy không nhất thiết là thứ đầu tiên vượt qua vạch đích.

Paris-Rouen không phải là một cuộc đua theo nghĩa ngày nay, bất chấp con đường bụi bặm, tham vọng và đám đông tò mò dọc lối đi. Đó là một cuộc kiểm tra sức chịu đựng công khai dành cho công nghệ mới. Ngựa hoảng sợ trước những cỗ máy, thợ máy sửa chữa dọc đường, khán giả kinh ngạc trước âm thanh. Xe cơ giới phải chứng minh rằng nó không chỉ là món đồ chơi dành cho những người mày mò và giới giàu có. Nó đã vượt qua thử thách ấy. Không hoàn hảo, không yên tĩnh, không thanh lịch trong mọi khoảnh khắc – nhưng đủ sức thuyết phục.

Từ đó bắt đầu một câu chuyện Pháp vươn xa vượt ngoài Normandy. Khoảng năm 1900, Pháp thuộc nhóm những phòng thí nghiệm quan trọng của nền ô tô. Các xưởng chế tạo, nhà sản xuất lốp xe, đơn vị tổ chức đua xe và kỹ sư đã biến cỗ xe không ngựa kéo thành sản phẩm đại chúng của thế kỷ 20. Các thành phố thích nghi, đường sá mang ý nghĩa mới, trạm xăng và gara trở thành một phần của cảnh quan. Ngay cả Chủ nhật cũng có một nhịp điệu mới: đi chơi, dã ngoại, tắc đường lúc trở về. Ai cũng biết điều đó mà.

Ba mươi chín năm sau, vào ngày 22 tháng 7 năm 1933, tại New York, một cuộc phiêu lưu kết thúc đã đưa cùng khát vọng vượt qua khoảng cách ấy lên bầu trời. Wiley Post hạ cánh bằng chiếc Lockheed Vega “Winnie Mae” tại Floyd Bennett Field và trở thành người đầu tiên bay một mình vòng quanh Trái Đất. Ông cần bảy ngày, mười tám giờ và bốn mươi chín phút để hoàn thành hành trình. Hơn 50.000 người chờ đón ông tại sân bay. Tin tức lan truyền khắp địa cầu – nhanh hơn cả người đã tạo ra nó.

Post bay một mình, chỉ có một mắt hoạt động và trong những điều kiện mà ngày nay gần như khó tin. Lộ trình của ông đi qua nhiều châu lục, xuyên qua thời tiết, sự bất định kỹ thuật và nguy cơ thường trực của việc điều hướng không có các hệ thống vệ tinh hiện đại. Một hệ thống lái tự động và la bàn con quay đã hỗ trợ ông; chính vì vậy, chuyến đi của ông cũng tượng trưng cho sự thay đổi trong mối quan hệ giữa con người và máy móc. Phi công vẫn là người đưa ra quyết định, nhưng các thiết bị giúp ông duy trì phương hướng và sức bền.

Đây là điểm Paris-Rouen và chuyến bay vòng quanh thế giới của Post gặp nhau. Cả hai sự kiện đều là những màn trình diễn năng lực, nhưng không đơn thuần là cuộc săn đuổi kỷ lục. Chúng kiểm tra liệu những cỗ máy mới có đủ đáng tin cậy cho đời sống hằng ngày, thương mại và các khoảng cách lớn hay không. Những người tham gia trên con đường nông thôn năm 1894 và phi công trên các đại dương năm 1933 đã góp phần chuẩn bị cho một thế giới nơi khoảng cách dường như có thể tính toán được. Du hành không mất đi rủi ro, nhưng bớt đi phần nào nỗi đáng sợ.

Điều đó có ý nghĩa gì với chúng ta, những người nguyền rủa tắc đường, so sánh các chuyến bay và để hệ thống định vị sai khiến? Ngày 22 tháng 7 nhắc nhở rằng sự tiện nghi về kỹ thuật luôn gắn với những lựa chọn. Ô tô mang lại tự do, công nghiệp và khả năng di chuyển, nhưng cũng kéo theo sự phụ thuộc vào năng lượng, tai nạn, bề mặt bị bê tông hóa và các thành phố quá tải. Máy bay kết nối các châu lục, thúc đẩy thương mại, thăm viếng gia đình và trao đổi văn hóa, đồng thời cái giá sinh thái của nó cũng tăng lên. Tiến bộ hiếm khi giống một xa lộ thẳng tắp; đúng hơn là một con đường nông thôn quanh co với những ổ gà bất ngờ.

Đặc biệt, Pháp hiểu rất rõ sự căng thẳng này. Đất nước của những người tiên phong ô tô thời kỳ đầu ngày nay gắn liền với tàu cao tốc, các thành phố đông đúc, chính sách xe đạp và nỗ lực tìm kiếm giao thông sạch. Câu hỏi không còn chỉ là: Làm thế nào để đến Rouen nhanh hơn hoặc bay vòng quanh thế giới? Mà là: Hình thức di chuyển nào phù hợp với một thế giới có nguồn lực hạn chế và với những con người không chỉ muốn tiết kiệm thời gian trên đường, mà còn muốn sống tốt?

Ngày 22 tháng 7 năm 1894 và ngày 22 tháng 7 năm 1933 không đưa ra một câu trả lời hoàn chỉnh. Tuy nhiên, chúng cho thấy mọi cuộc cách mạng giao thông lớn đều bắt đầu bằng một thử nghiệm: vài cỗ máy ở rìa Paris, một phi công đơn độc trên sân bay, rất nhiều hoài nghi và còn nhiều tò mò hơn nữa. Từ hỗn hợp ấy đã hình thành hiện tại di động của chúng ta – hấp dẫn, mâu thuẫn và đôi khi thất thường chẳng kém một động cơ dưới mưa.