Câu nói này nghe có vẻ bâng quơ, gần như dân dã. „Il ne faut pas emmerder les Français“ – không nên làm người Pháp thêm gánh nặng. Thủ tướng Sébastien Lecornu đã nói điều này khi giới thiệu các biện pháp hỗ trợ mới nhằm đối phó với giá năng lượng tăng cao do sự leo thang ở Trung Đông. Nhưng chính trong sự giản dị đầy chủ ý này, câu nói lại cho thấy một thay đổi chính trị đáng chú ý ở Pháp.
Bởi Paris đang rõ ràng bắt đầu không còn chuẩn bị người dân cho một cuộc khủng hoảng tạm thời, mà cho một tình trạng khẩn cấp thường trực.
Chính phủ Pháp hiện nay nói về các rủi ro địa chính trị với một sự tỉnh táo mà vài năm trước đây vẫn còn là điều bất thường. Lecornu công khai tuyên bố rằng xung đột ở Trung Đông “sẽ tiếp diễn dưới hình thức này hay hình thức khác”. Ngay cả trong những điều kiện thuận lợi, tình hình cũng chỉ được kỳ vọng sẽ ổn định phần nào vào mùa thu. Đồng thời, chính phủ cảnh báo về các kịch bản mà cho đến nay chủ yếu được thảo luận tại các trung tâm tư duy về chính sách an ninh: các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng dầu mỏ, gián đoạn các tuyến thương mại hàng hải, khả năng phong tỏa eo biển Hormuz hoặc Bab al-Mandab.
Điều này làm thay đổi căn bản giọng điệu chính trị ở Pháp. Chính phủ không còn cố gắng che giấu sự bất ổn bằng lời lẽ. Họ ngày càng đưa nó vào truyền thông của nhà nước.
Ngôn ngữ mới của cuộc khủng hoảng thường trực
Vì vậy, ý nghĩa thực sự của câu nói của Lecornu nằm ít hơn ở nội dung mà nhiều hơn ở hàm ý chính trị.
Trong bối cảnh này, “không chọc giận người Pháp” không chỉ có nghĩa là sự cân nhắc xã hội. Đó là sự thừa nhận ngầm về một điểm yếu chính trị: nhà nước Pháp biết áp lực kinh tế có thể nhanh chóng chuyển thành cuộc nổi dậy công khai như thế nào.
Ký ức về các cuộc biểu tình Áo vàng năm 2018 đóng vai trò trung tâm ở đây. Hầu như không có sự kiện nào khác đã làm giới tinh hoa Pháp chấn động đến vậy. Ban đầu, phong trào được khơi mào bởi việc tăng tương đối hạn chế thuế nhiên liệu. Nhưng chỉ trong vài tuần, nó đã phát triển thành làn sóng biểu tình trên toàn quốc phản đối sự suy giảm sức mua, bất bình đẳng xã hội và sự lãnh đạo kỹ trị của Emmanuel Macron bị coi là kiêu ngạo.
Kể từ đó, một giáo điều chiến lược đã ăn sâu tại Điện Élysée: giá năng lượng không còn là vấn đề thuần túy kinh tế. Chúng là vấn đề ổn định trong nước.
Chính vì vậy Lecornu từ chối giảm thuế nhiên liệu đại trà. Những biện pháp như vậy có thể được ưa chuộng trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn khó kiểm soát về mặt tài khóa. Thay vào đó, chính phủ đặt cược vào các khoản bù đắp có mục tiêu cho những nhóm đặc biệt dễ tổn thương: người đi làm xa, nhân viên y tế, nông dân, hãng taxi và doanh nghiệp logistics.
Điều này rất có tính tiết lộ về mặt chính trị. Nhà nước Pháp không còn cố gắng hấp thụ hoàn toàn các cuộc khủng hoảng. Trước hết, họ cố gắng hạn chế khả năng gây đổ vỡ xã hội.
Pháp khám phá logic của nền kinh tế khủng hoảng
Trong đó thể hiện một sự chuyển dịch sâu sắc hơn trong triết lý nhà nước của Pháp.
Trong nhiều năm, mô hình xã hội Pháp dựa trên một lời hứa ngầm: nhà nước bảo vệ người dân một cách rộng rãi trước những khắc nghiệt của thị trường toàn cầu. Dù là khủng hoảng tài chính, đại dịch hay cú sốc giá năng lượng, Paris theo truyền thống đều phản ứng bằng các biện pháp can thiệp quy mô lớn, áp trần giá, trợ cấp hoặc cho vay nhà nước.
Trong cuộc khủng hoảng năng lượng sau cuộc tấn công của Nga vào Ukraine, logic này đạt đến đỉnh điểm tạm thời. Pháp áp dụng mức giá điện và khí đốt cố định về mặt hành chính, đồng thời gánh chịu chi phí hàng tỷ euro thông qua ngân sách nhà nước. Nợ công tiếp tục tăng và hiện đã vượt rõ rệt 110% tổng sản phẩm quốc nội.
Nhưng dư địa đang thu hẹp. Sự kết hợp giữa lãi suất cao, tăng trưởng yếu, chi tiêu quốc phòng gia tăng và thâm hụt cơ cấu ngày càng buộc Paris phải ưu tiên. Chính phủ không còn có thể vô hiệu hóa hoàn toàn mọi cuộc khủng hoảng.
Vì vậy, một hình thức chính sách khủng hoảng mới của Pháp đang xuất hiện: hỗ trợ có chọn lọc thay vì bao phủ phổ quát.
Diễn biến này hoàn toàn không chỉ giới hạn ở Pháp. Trên khắp châu Âu, có thể quan sát một xu hướng tương tự. Các nhà nước cố gắng điều tiết các gánh nặng thường trực bằng biện pháp hành chính thay vì bù đắp hoàn toàn. Tuy nhiên, tại Pháp, chiến lược này có độ nhạy cảm chính trị đặc biệt, bởi kỳ vọng xã hội đối với nhà nước theo truyền thống cao hơn so với nhiều quốc gia châu Âu khác.
Chủ nghĩa hiện thực địa chính trị trở lại
Đáng chú ý hơn nữa là sự cởi mở mới mẻ mà các đại diện chính phủ Pháp dùng để nêu tên những rủi ro địa chính trị.
Cho đến vài năm trước, ở châu Âu vẫn phổ biến quan điểm rằng sự gắn kết kinh tế toàn cầu rốt cuộc có tác dụng ổn định. Năng lượng chủ yếu được xem là một vấn đề thị trường, chứ không phải là một điểm yếu địa chính trị. Kể từ chiến tranh ở Ukraine, giả định này đang tan rã.
Giờ đây, xung đột ở Trung Đông lại làm gia tăng sự bất ổn. Qua đó, Pháp gián tiếp gửi tín hiệu đến người dân nước mình: giai đoạn toàn cầu hóa có thể dự đoán đã kết thúc.
Vì vậy, những tuyên bố của Lecornu phù hợp với một khuôn mẫu chiến lược lớn hơn. Châu Âu đang chuẩn bị về mặt tâm lý cho một thế giới mà các chuỗi cung ứng trở nên mong manh hơn, năng lượng tiếp tục đắt đỏ và các cú sốc địa chính trị xảy ra thường xuyên hơn.
Còn có một yếu tố thứ hai: tái vũ trang gắn với an ninh. Pháp đang lên kế hoạch đầu tư khổng lồ vào quốc phòng, sản xuất vũ khí và cơ sở hạ tầng chiến lược. Tổng thống Macron đã nhiều năm nói về “quyền tự chủ chiến lược” của châu Âu. Đường lối này nhận thêm sự chính đáng từ các cuộc khủng hoảng hiện nay.
Nhưng vũ trang, an ninh năng lượng và khả năng phục hồi công nghiệp đều tốn tiền. Rất nhiều tiền. Vì thế, thách thức chính trị là làm cho sự chuyển đổi này được xã hội chấp nhận.
Tâm lý của sự thích nghi
Chính tại đây, câu nói của Lecornu mới có chức năng thực sự của nó.
Chính phủ đang cố gắng đi trên một con đường hẹp: họ phải chuẩn bị người dân cho những thời kỳ khó khăn hơn mà không gây hoang mang. Họ phải truyền đạt sự nghiêm trọng mà không gieo rắc hoảng loạn. Và họ phải giải thích vì sao trong tương lai nhà nước không thể bù đắp hoàn toàn mọi gánh nặng.
Điều đó giải thích giọng điệu kỹ trị nổi bật trong truyền thông của chính phủ. Khủng hoảng không bị phóng đại mà được kiểm soát. Người ta nói về hỗ trợ có mục tiêu, về chia sẻ gánh nặng, về khả năng chống chịu và thích ứng.
Trong đó ẩn chứa một thông điệp giáo dục thầm lặng: người dân phải học cách chấp nhận sự bất định như một điều bình thường.
Điều đó đầy rủi ro về mặt chính trị. Bởi Pháp vẫn là một đất nước có văn hóa phản kháng mạnh mẽ và sự hoài nghi sâu sắc đối với giới tinh hoa. Mọi nhận thức về bất bình đẳng xã hội đều có thể nhanh chóng trở nên bùng nổ. Đồng thời, chính phủ dường như tin rằng không thể quay trở lại ảo tưởng cũ về sự ổn định.
Vì vậy, thông điệp thực sự không phải là: “Nhà nước bảo vệ các bạn khỏi cuộc khủng hoảng.”
Mà là: nhà nước cố gắng duy trì khả năng quản trị của xã hội trong suốt một thời đại khủng hoảng thường trực.
Đó là một khác biệt căn bản — và có lẽ chính là bước ngoặt chính trị thực sự của thời điểm này.
P.T.