Op 25 juni ontmoeten de Franse president Emmanuel Macron en de Italiaanse premier Giorgia Meloni elkaar in Antibes voor hun eerste officiële bilaterale top. De bijeenkomst markeert een belangrijke stap in de betrekkingen tussen Parijs en Rome, die de afgelopen jaren werden gekenmerkt door spanningen, maar ook door toenemende strategische toenadering. Voor beide regeringen staat er veel meer op het spel dan alleen het onderhouden van goede burenrelaties: het gaat om de rol van Zuid-Europa binnen de Europese Unie en om het gezamenlijke antwoord op de grote uitdagingen van deze tijd.
Van conflict naar pragmatische samenwerking
Toen Giorgia Meloni in de herfst van 2022 de regering in Rome overnam, golden de betrekkingen met Frankrijk aanvankelijk als belast. Vooral op het gebied van migratiepolitiek kwamen de verschillende standpunten duidelijk naar voren. Meningsverschillen over de opvang van migranten in het Middellandse Zeegebied, grenscontroles en de verdeling van asielzoekers leidden herhaaldelijk tot diplomatieke wrijvingen.
Ook op Europees niveau lagen de twee regeringen niet altijd op één lijn. Terwijl Macron al jaren pleit voor strengere Europese integratie en de uitbreiding van gemeenschappelijke instituties, vertegenwoordigt Meloni een meer soevereiniteitgerichte positie. Daarnaast waren er meningsverschillen over individuele industrie- en economische projecten, bijvoorbeeld op het gebied van energie, infrastructuur en strategische deelnemingen in ondernemingen.
Desondanks is de relatie de afgelopen maanden aanzienlijk verbeterd. Beiden erkennen steeds meer dat de geopolitieke uitdagingen van Europa een nauwere samenwerking vereisen. De oorlogen in de Europese omgeving, de onzekerheden op de wereldwijde energiemarkten en de toenemende concurrentie tussen de VS en China creëren belangenlagen waarin Frankrijk en Italië vaak dezelfde doelen nastreven.
Migratie blijft de centrale kwestie
Een belangrijk aandachtspunt tijdens de top zal waarschijnlijk de Europese migratiepolitiek zijn. Frankrijk en Italië behoren tot de landen die bijzonder sterk worden getroffen door migratiestromen via het Middellandse Zeegebied. Terwijl Italië als belangrijkste aankomsthaven geldt, wordt Frankrijk regelmatig geconfronteerd met de gevolgen van secundaire migratiestromen binnen Europa.
Voor Rome staat de versterking van de EU-buitengrenzen centraal. Parijs dringt echter aan op betere Europese coördinatie en een eerlijkere verdeling van verantwoordelijkheden tussen de lidstaten. Ondanks verschillende accenten streven beide regeringen inmiddels het doel na de Europese asiel- en migratiepolitiek effectiever te maken.
De uitvoering van het recent vastgestelde Europese migratiepakket zal dan ook tot de centrale gespreksonderwerpen behoren. Beiden hebben er belang bij de lasten voor de landen rondom de Middellandse Zee te verminderen en tegelijkertijd de politieke stabiliteit binnen de Europese Unie te waarborgen.
Veiligheid en defensie komen centraal te staan
Een ander belangrijk thema is het Europese veiligheids- en defensiebeleid. Frankrijk behoort traditioneel tot de sterkste voorstanders van een zelfstandiger Europees defensiebeleid. Italië ondersteunt in principe nauwere samenwerking, maar hecht grote waarde aan de betrokkenheid van de NAVO.
De Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne heeft de veiligheidspolitieke prioriteiten in Europa blijvend veranderd. Zowel Parijs als Rome zien de noodzaak om de Europese defensiecapaciteiten uit te breiden en de wapenindustriecoöperatie binnen de EU te verdiepen.
Bovendien wint de veiligheid in het Middellandse Zeegebied steeds meer aan belang. De instabiliteit in Noord-Afrika, conflicten in het Midden-Oosten en de concurrentie van externe grootmachten in de regio raken beide landen direct. Frankrijk en Italië beschikken over aanzienlijke economische en strategische belangen in het Middellandse Zeegebied en zijn daarom afhankelijk van een nauw op elkaar afgestemd beleid.
Economische concurrentiekracht als gezamenlijke zorg
Ook economische beleidsvragen zullen in Antibes een centrale rol spelen. Frankrijk en Italië behoren tot de grootste economieën van de Europese Unie en staan voor vergelijkbare uitdagingen: hoge staatsschuld, zwakke productiviteitsgroei en toenemende internationale concurrentiedruk.
Met name de Amerikaanse industrieprogramma’s en de massale staatsinvesteringen van China zorgen in Europa voor discussies over de toekomst van de eigen concurrentiekracht. Zowel Macron als Meloni hebben zich herhaaldelijk uitgesproken voor een actiever Europees industrieel beleid.
Het gaat daarbij onder meer om de bevordering van strategische technologieën, de zekerheid van kritieke toeleveringsketens en de versterking van de Europese productiebasis. In deze kwesties zijn de posities van Parijs en Rome de laatste tijd flink naar elkaar toegegroeid.
Antibes als symbool van Europese burenrelaties
De keuze van de locatie heeft een bijzondere symboliek. Antibes ligt aan de Côte d’Azur vlakbij de Italiaanse grens en staat al eeuwenlang voor de nauwe culturele en economische banden tussen beide landen. De regio’s langs het westelijke Middellandse Zeegebied zijn door handel, toerisme, infrastructuurprojecten en familiebanden nauw met elkaar verbonden.
Juist in tijden van toenemende geopolitieke onzekerheid wint deze regionale samenwerking aan belang. Grensoverschrijdende verkeersprojecten, energie-infrastructuur en economische samenwerking behoren al jaren tot de belangrijkste elementen van de Frans-Italiaanse betrekkingen.
De bijeenkomst moet daarom niet alleen de samenwerking tussen de regeringen versterken, maar ook het belang van het mediterrane partnerschap binnen Europa onderstrepen.
De ontmoeting in Antibes is meer dan een diplomatieke aangelegenheid. Ze signaleert de politieke wil van twee sleutellanden van de Europese Unie om bestaande verschillen achter zich te laten en gemeenschappelijke belangen sterker naar voren te brengen. Hoewel er aanzienlijke meningsverschillen blijven, met name op het gebied van migratie en Europa-politiek, creëren de strategische uitdagingen van deze tijd – van veiligheid tot energievoorziening en economische concurrentiekracht – een toenemende druk tot samenwerking.
Voor Macron en Meloni biedt de top de gelegenheid om hun relatie op een stabielere basis te stellen. Als dit lukt, kan de Frans-Italiaanse as in de toekomst uitgroeien tot een belangrijk machtscentrum binnen de Europese Unie en met name de belangen van Zuid-Europa nieuw politiek gewicht geven.
Auteur: Andreas M. Brucker