Eo biển Hormuz từ nhiều thập kỷ nay được xem là một trung tâm then chốt của nền kinh tế thế giới. Gần như hằng ngày, các tàu chở dầu và khí hóa lỏng đi qua tuyến đường biển hẹp giữa Iran và Oman. Tuy nhiên, ít được biết đến hơn là tầm quan trọng trung tâm của nó đối với nông nghiệp toàn cầu. Kể từ khi Iran phong tỏa do xung đột Trung Đông leo thang, không chỉ các thị trường năng lượng chịu áp lực mà nguồn cung phân bón cũng bị ảnh hưởng – với những hậu quả có thể nghiêm trọng đối với hàng tỷ người.
Các tổ chức quốc tế hiện cảnh báo về một diễn biến có thể vượt xa việc giá nông sản tăng cao đơn thuần. Nông nghiệp hiện đại phụ thuộc rất nhiều vào các loại phân bón chứa nitơ, phốt phát và kali. Nếu một phần đáng kể của các chuỗi cung ứng này bị gián đoạn, năng suất các loại lương thực thiết yếu như gạo, lúa mì hoặc ngô có nguy cơ giảm – đặc biệt tại những khu vực vốn đã mong manh ở châu Phi và châu Á.
Vùng Vịnh là trung tâm của ngành công nghiệp phân bón toàn cầu
Các quốc gia ven Vịnh Ba Tư nằm trong số những nhà sản xuất phân bón chứa nitơ hàng đầu thế giới. Qatar, Ả Rập Xê Út, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Iran sở hữu trữ lượng khí đốt lớn, là nguyên liệu chủ chốt cho việc sản xuất amoniac và urê. Đặc biệt, urê là loại phân bón nitơ được sử dụng rộng rãi nhất trên toàn thế giới.
Theo ước tính, khoảng một phần ba thương mại phân bón đường biển toàn cầu xuất phát từ khu vực này. Tỷ trọng trong xuất khẩu urê đặc biệt đáng kể, dao động từ 30 đến 35 phần trăm. Hoạt động thương mại amoniac cũng chủ yếu diễn ra quanh Vùng Vịnh.
Do việc phong tỏa Eo biển Hormuz kéo dài nhiều tháng, cơ sở hạ tầng này hiện đang bị gián đoạn nghiêm trọng. Nhiều tàu chở hàng bị mắc kẹt hoặc tránh khu vực này vì lý do an toàn. Đồng thời, các cơ sở sản xuất đã bị hư hại do không kích. Khu công nghiệp Ras Laffan của Qatar được cho là bị ảnh hưởng nặng nề.
Một số quốc gia trong khu vực đã cắt giảm hoặc tạm thời ngừng sản xuất. Điều này không chỉ làm giảm năng lực xuất khẩu mà còn gây thiếu hụt các nguyên liệu quan trọng cho những nhà sản xuất phân bón khác trên thị trường thế giới.
Vì sao phân bón không có dự trữ chiến lược
Không giống như dầu mỏ, hầu như không có các kho dự trữ khẩn cấp quốc tế được phối hợp dành cho phân bón. Nông nghiệp toàn cầu hoạt động theo lịch trình chặt chẽ: việc gieo trồng và bón phân chỉ có thể trì hoãn ở mức hạn chế. Nếu phân bón đến muộn, năng suất thu hoạch thường giảm không thể khắc phục.
Hơn nữa, sản xuất tiêu tốn nhiều năng lượng. Khí tự nhiên không chỉ được sử dụng làm nguồn năng lượng mà còn là nguyên liệu hóa học trong quá trình tổng hợp amoniac. Do đó, giá khí tăng tác động trực tiếp đến toàn bộ chuỗi cung ứng.
Tình hình phần nào gợi nhớ đến các cuộc khủng hoảng lương thực năm 2007/08 và những gián đoạn sau cuộc tấn công của Nga vào Ukraine năm 2022. Khi đó, giá phân bón cũng tăng mạnh chỉ trong vài tháng. Nhiều nước đang phát triển phải mở rộng trợ cấp hoặc hạn chế nhập khẩu.
Ngày nay, tình hình tại một số khu vực còn cấp bách hơn. Nhiều quốc gia đang vật lộn với nợ công cao, đồng tiền yếu và dư địa tài khóa hạn chế. Đồng thời, dân số đang tăng nhanh.
Châu Phi đặc biệt dễ bị tổn thương
Cuộc khủng hoảng có thể tác động nặng nề nhất đến nhiều quốc gia châu Phi. Nhiều nước ở phía nam sa mạc Sahara nhập khẩu một phần đáng kể phân bón từ các quốc gia vùng Vịnh. Sudan, Tanzania, Somalia, Kenya và Mozambique bị ảnh hưởng đặc biệt nghiêm trọng.
Vấn đề mang tính cơ cấu nằm ở chính cách tổ chức nông nghiệp. Phần lớn sản xuất nông nghiệp ở châu Phi dựa vào các trang trại quy mô nhỏ với nguồn dự trữ tối thiểu. Chi phí đầu vào sản xuất tăng cao hầu như khó có thể hấp thụ được tại đó.
Ngay cả mức tăng giá vừa phải cũng khiến nông dân sử dụng ít phân bón hơn. Trong ngắn hạn, điều này giúp giảm chi phí sản xuất, nhưng về lâu dài, năng suất đôi khi giảm đáng kể. Đặc biệt, sản xuất ngô và ngũ cốc phản ứng nhạy cảm với tình trạng thiếu nitơ.
Đối với các quốc gia như Malawi, tình hình đặc biệt nghiêm trọng. Nông nghiệp tại đây gần như hoàn toàn phụ thuộc vào phân bón nhập khẩu. Đồng thời, nông nghiệp là ngành kinh tế quan trọng nhất và là nền tảng của an ninh lương thực.
Vì vậy, Liên Hợp Quốc cảnh báo về khả năng nạn đói lan rộng. Hàng triệu người nữa có thể rơi vào tình trạng mất an ninh lương thực cấp tính.
Rủi ro đối với châu Á: mật độ dân số cao và nông nghiệp thâm canh
Tình hình ở châu Á thậm chí còn phức tạp hơn. Các quốc gia như Ấn Độ, Pakistan, Bangladesh và Sri Lanka thuộc nhóm những nước tiêu thụ phân bón hóa học lớn nhất thế giới. Nông nghiệp tại đây rất thâm canh và phụ thuộc vào nguồn cung nitơ thường xuyên.
Đặc biệt, sản xuất lúa gạo cần lượng lớn urê. Do đó, việc chậm trễ hoặc tăng giá sẽ tác động trực tiếp đến năng suất và giá lương thực.
Trong nhiều thập kỷ, Ấn Độ đã cố gắng thông qua các chương trình trị giá hàng tỷ đô la để bảo đảm giá ổn định cho nông dân bằng trợ cấp. Nhưng ngay cả New Delhi hiện cũng đang chạm đến giới hạn ngân sách. Vì vậy, chính phủ của Narendra Modi ngày càng tập trung vào việc sử dụng phân bón hiệu quả hơn và các phương pháp canh tác thay thế.
Pakistan cũng đang vật lộn với các vấn đề năng lượng. Một số nhà máy phân bón tại đây đã phải giảm sản lượng do nguồn cung khí đốt hạn chế.
Đối với các quốc gia châu Á đông dân, nguy cơ đặc biệt lớn vì gạo, lúa mì và ngô là nền tảng trung tâm của nguồn cung lương thực. Ngay cả những tổn thất nhỏ về sản lượng cũng có thể dẫn đến căng thẳng xã hội và chính trị đáng kể.
Brazil và thị trường nông sản toàn cầu
Mỹ Latinh cũng không thoát khỏi cuộc khủng hoảng. Brazil, một trong những nước xuất khẩu chính về đậu nành, đường và ngô, nhập khẩu khoảng một phần năm lượng phân bón từ khu vực Vùng Vịnh.
Tầm quan trọng của Brazil vượt xa nguồn cung lương thực của chính nước này. Quốc gia này là nhà cung cấp trung tâm thức ăn chăn nuôi và nguyên liệu nông nghiệp trên toàn thế giới. Vì vậy, sản lượng thu hoạch giảm ở Brazil sẽ càng làm trầm trọng thêm đà tăng giá toàn cầu.
Giá phân bón quốc tế đã tăng đáng kể. Các chuyên gia dự kiến trong sáu tháng tới, giá sẽ cao hơn từ 15 đến 20 phần trăm so với năm ngoái. Ngoài ra, chi phí vận chuyển và năng lượng cũng đang tăng.
Vấn đề còn nằm ở động lực thị trường: nhiều nhà nhập khẩu đã hoãn đơn hàng với hy vọng tình hình được cải thiện. Nếu hiện nay xảy ra tình trạng mua tích trữ vì hoảng loạn, giá cả có nguy cơ tiếp tục tăng.
Không chỉ là một cuộc khủng hoảng phân bón
Những diễn biến hiện nay cho thấy chính sách năng lượng, an ninh và lương thực gắn kết chặt chẽ với nhau như thế nào. Nông nghiệp không chỉ phụ thuộc vào phân bón mà còn vào các tuyến vận tải hoạt động thông suốt, nguồn cung nhiên liệu và thị trường nguyên liệu thô ổn định.
Còn có một yếu tố bất định khác: các nhà khí tượng học đang theo dõi sát khả năng El Niño mạnh quay trở lại vào cuối năm. Trong những năm trước, El Niño đã gây ra hạn hán, mất mùa và điều kiện thời tiết cực đoan tại nhiều khu vực nông nghiệp.
Khi các áp lực khí hậu và khủng hoảng địa chính trị hội tụ, những phản ứng dây chuyền có tác động toàn cầu sẽ phát sinh. Đặc biệt, các quốc gia mong manh hầu như không có phương tiện để hấp thụ những cú sốc như vậy.
Ngay cả khi việc phong tỏa Eo biển Hormuz được dỡ bỏ trong ngắn hạn, hậu quả vẫn sẽ còn محسوس trong nhiều tháng. Những tổn thất sản xuất không thể được bù đắp ngay lập tức. Bên cạnh đó, năng lực vận tải toàn cầu cũng thiếu hụt để nhanh chóng giải quyết lượng tồn đọng.
Cuộc khủng hoảng hiện nay cũng phơi bày một điểm yếu mang tính cơ cấu của nền nông nghiệp toàn cầu hóa: việc nuôi sống hàng tỷ người phụ thuộc vào một vài nút địa chính trị. Nếu một trong số đó bị gián đoạn, toàn bộ hệ thống lương thực sẽ chao đảo.