Hơn một thế kỷ sau khi bị chiếm đoạt bằng bạo lực, một biểu tượng trung tâm của văn hóa Tây Phi đang trở về nơi xuất xứ. Pháp đã chính thức trả lại cái gọi là „Tambour parleur“ cho Côte d’Ivoire (Bờ Biển Ngà). Những gì bề ngoài có vẻ như là việc trả lại một hiện vật bảo tàng đơn lẻ thực ra là biểu hiện của một thay đổi sâu sắc trong chính sách ghi nhớ châu Âu – và là một phần của việc đánh giá lại mối quan hệ giữa các cường quốc thực dân trước đây và các quốc gia châu Phi.
Một chiến lợi phẩm thời thực dân
Câu chuyện về chiếc trống dẫn chúng ta quay về năm 1916. Trong Thế chiến thứ nhất, khu vực lúc bấy giờ gọi là Tây Phi thuộc Pháp nằm dưới sự kiểm soát thực dân chặt chẽ. Trong giai đoạn này đã xảy ra nhiều cuộc hành quân trừng phạt quân sự nhằm vào các nhóm kháng chiến địa phương, những người phản đối việc tuyển lính cưỡng bức và đánh thuế. Trong khuôn khổ một chiến dịch như vậy, „Tambour parleur“ bị tịch thu và đưa về Pháp.
Những cuộc chiếm đoạt như vậy không phải là trường hợp cá biệt, mà là một phần hệ thống của việc thực thi quyền lực thực dân. Các đồ vật văn hóa được coi là chiến lợi phẩm, là bằng chứng cho sự vượt trội đế quốc hoặc là các hiện vật để sưu tầm khoa học cho các viện dân tộc học. Cuối cùng chiếc trống Bờ Biển Ngà đã vào các bộ sưu tập nhà nước Pháp và gần đây được cất giữ tại Musée du quai Branly – Jacques Chirac ở Paris – một cơ sở lưu giữ hàng chục nghìn hiện vật từ châu Phi, châu Á, châu Đại Dương và châu Mỹ.
Trong nhiều thập kỷ, nhạc cụ này được trưng bày như hiện vật bảo tàng, tách rời khỏi bối cảnh chính trị và xã hội của nó. Chức năng ban đầu như một phương tiện giao tiếp bị lùi lại phía sau; chỉ còn lại một hiện vật được thẩm mỹ hóa trong tủ kính.
Trống biết “nói” như một công cụ chính trị
“Tambour parleur” tuy nhiên còn hơn nhiều so với một nhạc cụ. Ở nhiều xã hội Tây Phi, trống biết “nói” phục vụ như phương tiện giao tiếp chính trị. Bằng cách điều chỉnh độ căng của mặt trống, có thể tạo ra những cao độ khác nhau phù hợp với các mẫu thanh điệu của ngôn ngữ địa phương. Nhờ đó các thông điệp phức tạp được truyền đi qua khoảng cách lớn – từ việc triệu tập một cuộc họp đến cảnh báo về nguy hiểm.
Hiện vật vừa được hoàn trả này có nguồn gốc từ vùng xung quanh Abidjan và được quy cho nhóm dân tộc Ébrié (Atchan). Trong trật tự tiền thuộc địa, nó giữ vai trò trung tâm trong các dịp chính thức. Tiếng trống tuyên bố quyết định của các quyền lực truyền thống và tượng trưng cho tính chính danh chính trị. Việc chiếm đoạt bạo lực vì thế không chỉ là tổn thất vật chất, mà còn là một can thiệp có chủ ý vào trật tự biểu tượng của cộng đồng.
Việc chiếc trống giờ được trả lại ở Abidjan được hiểu như một hành động thừa nhận lịch sử. Chính phủ Bờ Biển Ngà gọi đó là phục hồi phẩm giá văn hóa. Ở một quốc gia đã nhiều lần trải qua khủng hoảng chính trị, can thiệp quân sự và nội chiến kể từ khi giành độc lập năm 1960, những hành động mang tính biểu tượng như vậy có ý nghĩa định danh.
Sự thay đổi chính sách hoàn trả của Pháp
Việc trả lại chiếc tambour không phải là một sự kiện riêng lẻ, mà là một phần của sự định hướng lại rộng hơn trong chính sách văn hóa của Pháp. Một xung lực quyết định được tạo ra vào năm 2017 từ một bài diễn văn của Tổng thống Emmanuel Macron tại Ouagadougou. Ở đó ông tuyên bố di sản châu Phi không nên mãi lưu giữ trong các bộ sưu tập châu Âu nếu nó đã được thu thập dưới điều kiện thuộc địa. Trong vòng năm năm cần tạo điều kiện cho việc hoàn trả tạm thời hoặc vĩnh viễn.
Sau đó một báo cáo căn bản được soạn thảo bởi sử gia nghệ thuật Bénédicte Savoy và nhà kinh tế người Senegal Felwine Sarr. Báo cáo được gọi là báo cáo Sarr–Savoy năm 2018 khuyến nghị việc trả lại rộng rãi, miễn là có thể chứng minh các hiện vật đã bị tước đoạt bằng cưỡng bức hoặc bạo lực. Ấn phẩm này đã khơi dậy một cuộc tranh luận gay gắt – không chỉ ở Pháp mà trên khắp châu Âu.
Về mặt pháp lý, việc thực hiện lại phức tạp. Các bộ sưu tập nhà nước Pháp truyền thống được coi là “inaliénable”, tức không thể chuyển nhượng. Mọi việc trả lại vì vậy đều đòi hỏi một đạo luật đặc biệt. Ngay từ năm 2021, Quốc hội đã thông qua một đạo luật tương ứng để trả lại 26 tác phẩm nghệ thuật cho Benin. Trong trường hợp chiếc trống nói của Bờ Biển Ngà cũng cần một bước lập pháp.
Tính biểu tượng và các vấn đề cấu trúc
Những người chỉ trích cho rằng thực tiễn trả lại của Pháp cho đến nay vẫn mang tính điểm vụn. Với khoảng 70.000 hiện vật từ châu Phi cận Sahara chỉ tính riêng ở Musée du quai Branly, việc trả lại vài món có vẻ mang tính biểu tượng hơn là mang tính hệ thống. Thực tế các rào cản hành chính là đáng kể, cũng như việc phối hợp ngoại giao với các quốc gia nguồn gốc.
Những người ủng hộ phản bác rằng mỗi trường hợp riêng lẻ đều có giá trị tiền lệ. Việc trả lại không chỉ là một hành động thuần túy về hậu cần, mà còn liên quan đến các vấn đề về quyền sở hữu, trách nhiệm lịch sử và hợp tác quốc tế. Hơn nữa không chỉ là trả lại về mặt vật chất, mà là một hình thức hợp tác mới: nghiên cứu nguồn gốc chung, chương trình đào tạo cho các nhà quản lý bảo tàng, các hợp đồng cho mượn dài hạn.
Đối với Bờ Biển Ngà, “Tambour parleur” có thể là một khởi đầu. Các hiện vật khác có bối cảnh Bờ Biển Ngà đang có trong các bộ sưu tập Pháp. Abidjan đã phát đi tín hiệu rằng họ mong muốn một quá trình làm sáng tỏ có hệ thống — một tiến trình đòi hỏi khéo léo về ngoại giao và năng lực thể chế.
Một khung thể chế mới ở Abidjan
Câu hỏi về nơi lưu giữ trong tương lai không phải là điều đơn giản. Dự kiến là chiếc trống sẽ được trưng bày tại Bảo tàng quốc gia ở Abidjan, có thể là tại Musée des Civilisations de Côte d’Ivoire. Ở đó nó không chỉ được trình bày như một cổ vật lịch sử, mà như một phần của văn hóa ký ức sống động.
Thách thức là tránh một lần nữa tước bỏ bối cảnh. Một số ý kiến kêu gọi lồng ghép mạnh mẽ hơn các quyền lực truyền thống và cộng đồng địa phương vào các quyết định trưng bày. Việc trả lại không chỉ giới hạn ở việc trao vật lý; nó còn đòi hỏi một cuộc đối thoại về câu hỏi ai sở hữu di sản văn hóa và ai được quyền quyết định về nó.
Theo nghĩa đó, “Tambour parleur” trở thành một thước đo cho chính sách văn hóa đối tác. Nó buộc phải suy nghĩ vượt ra ngoài quyền sở hữu để hướng tới trách nhiệm.
Ý nghĩa biểu tượng của việc trả lại này vượt ra ngoài các mối quan hệ song phương. Nó chạm tới câu hỏi cơ bản về cách các xã hội châu Âu muốn đối diện với di sản thực dân của mình. Cuộc tranh luận rõ ràng vẫn chưa kết thúc. Nó dao động giữa các câu hỏi pháp lý chi tiết và các cân nhắc đạo đức cơ bản. Nhưng với mỗi lần trả lại, khuôn khổ chuẩn mực dịch chuyển: những gì từng được coi là thành phần hợp pháp của các bộ sưu tập quốc gia giờ được đánh giá lại.
Tiếng trống, ngày xưa thông báo các quyết định chính trị trong một làng ở Bờ Biển Ngà, ngày nay vang vọng trên sân khấu quốc tế. Nó nhắc rằng bạo lực lịch sử không biến mất trong kho lưu trữ, mà tiếp tục tác động — trong các thể chế, trong hệ thống pháp luật, trong nhận thức văn hóa. Việc hoàn trả “Tambour parleur” không phải là một dấu chấm hết cho quá khứ thực dân. Thay vào đó, đó là một tín hiệu rằng lịch sử vẫn có thể được thương lượng — và rằng trách nhiệm chính trị vẫn có thể phát huy hiệu lực hơn một trăm năm sau.
P.T.