Những hình ảnh từ Vùng Vịnh vừa ấn tượng vừa đáng lo ngại: các nhà máy lọc dầu bốc cháy, các bến xuất hàng bị phá hủy, chuỗi cung ứng bị gián đoạn. Những gì đã leo thang trong những tuần qua không chỉ là một sự gia tăng căng thẳng khu vực. Đó là phép thử sức chịu đựng đối với trật tự năng lượng toàn cầu – và có thể là khởi đầu của một giai đoạn mới với sự bất ổn mang tính cơ cấu.
Các cuộc tấn công vào trái tim của nguồn cung năng lượng
Trong khoảng sáu tuần qua, các cuộc tấn công có phối hợp nhằm vào các cơ sở dầu khí trọng yếu ở khu vực Vùng Vịnh ngày càng gia tăng. Máy bay không người lái và tên lửa đánh trúng có chủ đích cơ sở hạ tầng thiết yếu cho nguồn cung toàn cầu. Theo các ước tính hiện có, khoảng 75 cơ sở đã bị hư hại, trong đó một phần ba bị hư hại nặng. Các đối tượng bị ảnh hưởng gồm nhà máy lọc dầu, kho chứa và đặc biệt là các cảng khí tự nhiên hóa lỏng – những điểm then chốt nơi năng lượng hóa thạch được chuyển thành dạng có thể giao dịch.
Các tuyên bố của Cơ quan Năng lượng Quốc tế và giám đốc của cơ quan này, Fatih Birol, không để lại chỗ cho sự xoa dịu. Birol nói về cuộc “khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng nhất trong lịch sử” có thể xảy ra. Những lời như vậy hiếm thấy trong chính sách năng lượng vốn thường lập luận một cách tỉnh táo – và chúng cho thấy quy mô của diễn biến hiện tại.
Ras Laffan và tính dễ tổn thương của các nút thắt toàn cầu
Đặc biệt nghiêm trọng là sự cố ngừng hoạt động của cơ sở tại Ras Laffan ở Qatar, trung tâm khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) lớn nhất thế giới. Tại đây không chỉ các hạng mục phụ trợ bị ảnh hưởng mà – như các chuyên gia nhấn mạnh – cả trái tim kỹ thuật của hoạt động sản xuất: các đơn vị hóa lỏng. Chúng cực kỳ phức tạp, khó thay thế và chỉ có thể sửa chữa với thời gian đáng kể.
Các dự báo cho rằng sẽ mất nhiều năm để khôi phục toàn bộ công suất. Trong một nền kinh tế năng lượng toàn cầu hóa ngày càng dựa vào LNG, một sự cố như vậy có tác động như một cú sốc hệ thống. Chẳng hạn, châu Âu, vốn ngày càng phụ thuộc vào khí hóa lỏng kể từ khi nguồn cung qua đường ống từ Nga suy giảm, có thể sẽ cảm nhận hậu quả ngay lập tức.
Các doanh nghiệp riêng lẻ cũng bị ảnh hưởng. Tập đoàn năng lượng Pháp TotalEnergies đã xác nhận thiệt hại đối với các dây chuyền sản xuất tại Saudi Arabia. Những sự cố cục bộ như vậy có thể dường như có thể khắc phục nếu xét riêng lẻ, nhưng tổng thể chúng tạo ra tác động đòn bẩy đáng kể lên giá cả và an ninh nguồn cung.
Không chỉ là một cú sốc giá dầu cổ điển
Tình hình hiện nay khác với các cuộc khủng hoảng năng lượng trước đây ở những điểm cốt lõi. Các cú sốc giá dầu trong thập niên 1970 là những đợt thắt chặt nguồn cung có động cơ chính trị. Ngược lại, tình hình hiện tại được đặc trưng bởi sự phá hủy vật chất đối với cơ sở hạ tầng – một dạng rủi ro khó dự đoán và hầu như không thể bù đắp trong ngắn hạn.
Thêm vào đó là cấu trúc đã thay đổi của các thị trường năng lượng. Việc đa dạng hóa các nguồn cung, từ lâu được ca ngợi là bảo đảm cho sự ổn định, đang chạm tới giới hạn khi nhiều điểm nút then chốt đồng thời gặp sự cố. Đồng thời, nhu cầu – đặc biệt tại châu Á – vẫn ở mức cao, khiến khả năng thích ứng càng bị hạn chế.
Thị trường khí đốt phản ứng đặc biệt nhạy cảm. Không giống dầu mỏ, khí đốt không thể dễ dàng chuyển hướng trên phạm vi toàn cầu; nó phụ thuộc nhiều hơn vào cơ sở hạ tầng. Khí tự nhiên hóa lỏng tuy tạo nên một cầu nối ở đây, nhưng chính cầu nối này hiện đã bị tổn hại. Kết quả là mức biến động gia tăng, vốn đã thể hiện trên các thị trường kỳ hạn.
Các khía cạnh địa chính trị và tính toán chiến lược
Các cuộc tấn công cũng đặt ra những câu hỏi địa chính trị. Việc phá hoại có chủ đích các cơ sở năng lượng cho thấy sự leo thang vượt ra ngoài đối đầu quân sự cổ điển. Năng lượng một lần nữa trở thành vũ khí chiến lược – không thông qua lệnh cấm vận hoặc trừng phạt, mà bằng sự can thiệp vật lý trực tiếp.
Đối với các quốc gia bị ảnh hưởng tại Vùng Vịnh, thách thức là bảo vệ cơ sở hạ tầng tốt hơn. Trong khi đó, đối với các nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu, vấn đề là hệ thống cung ứng của họ thực sự có khả năng chống chịu đến đâu. Dự trữ chiến lược có thể giảm bớt tình trạng thiếu hụt ngắn hạn, nhưng không thể thay thế sự ổn định bền vững.
Chẳng hạn, châu Âu đang ở trong một tình thế đầy mâu thuẫn: Việc từ bỏ các nguồn năng lượng của Nga đã làm tăng sự phụ thuộc vào những khu vực khác, một số cũng mong manh không kém. Cuộc khủng hoảng hiện tại có thể phơi bày tính dễ tổn thương này – và khơi lại cuộc tranh luận về chính sách năng lượng.
Giữa cơ chế thị trường và sự điều tiết chính trị
Trong quá khứ, các thị trường đã phản ứng với tình trạng khan hiếm năng lượng bằng việc tăng giá, từ đó khuyến khích đầu tư và mở rộng nguồn cung. Nhưng cơ chế này cần thời gian – thời gian vốn không có trong các cuộc khủng hoảng cấp bách. Khi cơ sở hạ tầng bị phá hủy, ngay cả giá cao cũng chỉ giúp được ở mức hạn chế.
Vì vậy, các can thiệp chính trị trở nên có khả năng xảy ra hơn: áp trần giá, trợ cấp, giải phóng nguồn dự trữ chiến lược. Những biện pháp như vậy có thể ổn định tình hình trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn tiềm ẩn rủi ro bóp méo thị trường và làm suy giảm động lực đầu tư.
Đồng thời, cuộc khủng hoảng có thể đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang năng lượng tái tạo. Nhưng ở đây cũng vậy: Việc chuyển đổi các hệ thống năng lượng là một dự án dài hạn. Trong ngắn hạn, thế giới vẫn phụ thuộc vào các nguồn năng lượng hóa thạch – và do đó dễ bị tổn thương trước những gián đoạn của chúng.
Những gì đang dần hiện rõ hiện nay không hẳn là một cuộc khủng hoảng theo nghĩa cổ điển, mà đúng hơn là sự chuyển tiếp sang một giai đoạn mới của bất ổn mang tính cơ cấu. Tính dễ tổn thương của các hạ tầng toàn cầu, việc chính trị hóa năng lượng và khả năng thích ứng hạn chế của thị trường tạo thành một mạng lưới phức tạp, khiến các câu trả lời đơn giản trở nên khó khăn. Những tháng tới sẽ cho thấy liệu đây chỉ là một cú rung chuyển tạm thời – hay là khởi đầu của một thực tế mới trong chính sách năng lượng.
Tác giả: P. Tiko