Ngày 14 tháng 5 thoạt nhìn có vẻ là một ngày xuân bình thường. Nhưng xét về mặt lịch sử, ngày này ẩn chứa không ít biến động. Tại Pháp, vào một ngày 14 tháng 5, các hệ thống chính trị đã lung lay, sinh viên đã cách mạng hóa xã hội và các vị vua đã lên ngôi trước cả khi biết đọc. Ở phần còn lại của thế giới, vào ngày này đã có những tiến bộ y học, các quốc gia mới ra đời và những chuyển dịch quyền lực diễn ra. Tóm lại: ngày 14 tháng 5 thường đóng vai trò là ngày định mệnh nhiều hơn những gì nhiều người tưởng tượng.
Tại Pháp, ngày 14 tháng 5 năm 1643 đánh dấu một bước ngoặt thực sự. Khi Ludwig XIII qua đời, con trai ông mới chỉ bốn tuổi đã lên ngôi với tên gọi Ludwig XIV. Một vị vua trẻ con — ngày nay nghe gần như phi lý. Thế nhưng chính cậu bé ấy sau này đã trở thành «Vua Mặt Trời» lừng danh, biểu tượng của quyền lực tuyệt đối và văn hóa cung đình xa hoa. Versailles, sự huy hoàng của triều đình và câu nói «Nhà nước là ta» đến nay vẫn định hình hình ảnh nước Pháp. Tính tập trung của quyền lực tổng thống trong nền Cộng hòa Pháp hiện đại vẫn còn mang dấu vết của thời đại đó. Có thể nói: cái bóng dài của Ludwig XIV vươn tới tận Điện Élysée.
Kịch tính hơn nữa là ngày 14 tháng 5 năm 1610. Vào ngày đó, vua Heinrich IV đã trở thành nạn nhân của một vụ ám sát. Kẻ cuồng tín François Ravaillac đã đâm nhà quân chủ tại trung tâm Paris. Nước Pháp mất đi một vị quân vương đã ổn định đất nước sau các cuộc chiến tranh tôn giáo. Heinrich IV được coi là một chính trị gia thực dụng — không phải một nhà tư tưởng, mà đúng hơn là một con người của các giải pháp. Mong muốn nổi tiếng của ông rằng mỗi người nông dân đều có thể có một con gà trong nồi vào Chủ nhật đã khiến ông trở thành «vị vua của nhân dân». Sau cái chết của ông, một giai đoạn bất ổn chính trị lại bắt đầu. Ngay từ khi đó, nước Pháp đã cho thấy một điều xuyên suốt lịch sử của mình như sợi chỉ đỏ: sự ổn định thường phụ thuộc vào những cá nhân mạnh mẽ.
Hãy chuyển đến năm 1968.
Ngày 14 tháng 5 năm đó ở Pháp thực sự bùng nổ.
Sinh viên chiếm đóng các trường đại học, công nhân đình công và đột nhiên toàn bộ xã hội bị đảo lộn. Điều bắt đầu như một cuộc phản đối các cơ cấu đại học cứng nhắc đã biến thành một cuộc nổi dậy trên toàn quốc. Các nhà máy bị chiếm đóng, hàng triệu người ngừng làm việc và Tổng thống Charles de Gaulle phải chịu áp lực vô cùng lớn. Ở Paris, người ta cảm nhận được một bầu không khí như trước một trận động đất chính trị.
Đặc biệt mang tính biểu tượng: vào ngày 14 tháng 5 năm 1968, nhiều cuộc chiếm đóng đại học mới đã bắt đầu. Đồng thời, các cuộc đình công lan rộng tới các doanh nghiệp — bao gồm cả những ngành công nghiệp lớn. Nước Pháp đột nhiên hiện ra như một đất nước đang đặt trật tự của chính mình vào câu hỏi. Người trẻ đòi hỏi tự do, sự tham gia và một cách sống khác. Những quyền lực cũ mất đi vẻ hào nhoáng. Giáo viên, chính trị gia, các cấu trúc gia đình — tất cả đều bị chất vấn.
Và phải nói rằng: nhiều cuộc tranh luận ngày nay vẫn còn gợi nhớ đến điều đó.
Các vấn đề về công bằng xã hội, sự tham gia hay quyền lực nhà nước liên tục xuất hiện trở lại. Ngay cả các phong trào phản đối hiện đại, chống lại cải cách lương hưu hoặc bất bình đẳng xã hội, bằng cách nào đó cũng mang một tiếng vọng nhỏ của tháng Năm năm 1968.
Tuy nhiên, ngày 14 tháng 5 không chỉ làm rung chuyển nước Pháp mà còn ảnh hưởng đến lịch sử thế giới.
Năm 1796, vào ngày này, bác sĩ người Anh Edward Jenner đã thực hiện loại vắc-xin chống dịch hạch hiệu quả đầu tiên. Ngày nay điều đó có vẻ hiển nhiên, nhưng khi ấy gần như là phép màu. Jenner sử dụng bệnh đậu bò để bảo vệ con người khỏi bệnh đậu mùa ở người chết người. Từ đó, miễn dịch học hiện đại thực tế đã bắt đầu. Nếu không có bước đột phá y học này, thế giới sẽ rất khác. Sau đó, vắc-xin đã cứu sống hàng triệu người — từ bệnh đậu mùa đến các bệnh do vi-rút hiện đại hơn.
Thật đáng ngạc nhiên, phải không? Một thí nghiệm y học đơn lẻ trong bối cảnh nông thôn đã thay đổi tuổi thọ toàn cầu về lâu dài.
Về mặt chính trị, ngày 14 tháng 5 cũng đã viết nên những trang sử. Năm 1811, Paraguay tuyên bố độc lập khỏi Tây Ban Nha. Khi đó, tại Nam Mỹ đã hình thành cả một làn sóng các quốc gia mới. Các đế quốc thuộc địa dần mất quyền kiểm soát, trong khi các phong trào dân tộc ngày càng mạnh lên. Nhiều đường biên giới quốc gia của châu Mỹ Latinh ngày nay được hình thành chính trong những năm đầy biến động ấy.
Ngày 14 tháng 5 cũng có mối liên hệ rõ rệt với những đổ vỡ và thời khắc khủng hoảng. Năm 1940, Không quân Đức đã ném bom thành phố Rotterdam của Hà Lan. Những phần rộng lớn của trung tâm thành phố bị phá hủy và hàng nghìn người mất nhà cửa. Hà Lan đầu hàng không lâu sau đó. Sự kiện này đã phơi bày một cách tàn khốc việc chiến tranh hiện đại giờ đây nhắm tới cả những thành phố. Hình ảnh thành phố bốc cháy khi ấy đã làm chấn động châu Âu.
Trải nghiệm này sau đó đã ảnh hưởng đến công cuộc tái thiết châu Âu và ý tưởng hợp tác quốc tế. Sau Thế chiến thứ hai, từng bước một đã hình thành điều sau này trở thành Liên minh châu Âu. Pháp đóng vai trò trung tâm trong quá trình này — chính là một đất nước đã từng chiến tranh với các nước láng giềng trong nhiều thế kỷ.
Ngày 14 tháng 5 cũng thường xuyên xuất hiện trong sự phát triển văn hóa và xã hội. Các nghệ sĩ, nhà văn và nhà tư tưởng chính trị đã nhắc lại những sự kiện lịch sử của ngày này, đặc biệt là các cuộc nổi dậy năm 1968. Những khẩu hiệu khi ấy vẫn được treo trên áp phích và trong các tư liệu. «Hãy thực tế — hãy đòi hỏi điều không thể» đã trở thành một trong những khẩu hiệu nổi tiếng nhất châu Âu.
Và bằng cách nào đó, điều này vẫn có phần đúng.
Các xã hội hiếm khi thay đổi một cách chậm rãi và có trật tự như trong một biểu mẫu hành chính. Thông thường, trước tiên sẽ có một tiếng nổ lớn ở đâu đó. Biểu tình, khủng hoảng hoặc xung đột thường có vẻ hỗn loạn — rồi theo thời gian, người ta nhận ra trong đó sự khởi đầu của những hướng đi mới.
Pháp là một ví dụ hoàn hảo. Đất nước này yêu các cuộc tranh luận chính trị gần như yêu ẩm thực ngon. Đình công, biểu tình và những cuộc thảo luận gay gắt gần như là một phần của DNA quốc gia. Vì vậy, ngày 14 tháng 5 năm 1968 hoàn toàn phù hợp với lịch sử Pháp: ồn ào, nổi loạn và đầy đam mê.
Nhưng không chỉ nước Pháp: cả thế giới đều cho thấy khả năng thay đổi của mình vào ngày này. Những vụ giết vua, các cuộc cách mạng, tiêm chủng, tuyên bố độc lập và các cuộc nổi dậy xã hội — tất cả đều xảy ra vào cùng một ngày trên lịch. Ngày 14 tháng 5 nhắc nhở rằng tiến bộ và khủng hoảng thường gắn bó chặt chẽ với nhau.
Lịch sử hiếm khi tiến bước một cách thanh lịch theo đường thẳng. Đôi khi nó vấp ngã, đôi khi bùng nổ — và đôi lúc chỉ một ngày đã thay đổi thế giới nhiều hơn những người đương thời có thể hiểu được.