Lịch thường có vẻ giản dị – một ngày nối tiếp một ngày khác. Nhưng ngày 25 tháng 3 mang dấu vết của những biến động, tầm nhìn và những khoảnh khắc vẫn tác động đến hiện tại của chúng ta. Một ngày mà lịch sử không vang trống ầm ĩ, mà âm thầm đổi hướng.
Hãy bắt đầu từ năm 1957.
Tại Rome, sáu quốc gia châu Âu ký kết cái gọi là Các Hiệp ước Rome – một cột mốc trên con đường dẫn tới Liên minh châu Âu ngày nay. Pháp đóng vai trò chủ chốt trong đó. Cùng với Đức, Ý và các nước Benelux, Cộng đồng Kinh tế châu Âu (EEC) được thành lập. Sau hai cuộc thế chiến tàn khốc, ý tưởng sử dụng sự gắn kết kinh tế như một bảo đảm cho hòa bình ngày càng lớn mạnh. Nghe ban đầu có vẻ khô khan, phải không? Nhưng cốt lõi của nó là một nước cờ chính trị thiên tài: những ai cùng hành động thì ít khi gây chiến hơn.
Pháp tham gia với tính toán chiến lược – một mặt để bảo đảm lợi ích riêng, mặt khác với tư cách là động lực của một châu Âu thống nhất. Ngày nay, chúng ta cảm nhận tác động ở khắp nơi: biên giới mở, thị trường chung, hợp tác chính trị. Có thể nói, nếu không có ngày 25 tháng 3 năm 1957, cuộc sống hằng ngày của chúng ta hẳn đã rất khác – ít Erasmus hơn, ít tự do đi lại hơn, nhiều trạm chắn biên giới hơn.
Một bước nhảy ngược về thế kỷ 19.
Ngày 25 tháng 3 năm 1802, nước Pháp dưới thời Napoleon Bonaparte ký Hòa ước Amiens với Vương quốc Anh. Lần đầu tiên sau nhiều năm, sự yên bình ít nhất cũng tạm thời ngự trị giữa hai đối thủ. Paris thở phào, London cũng vậy. Nhưng quãng nghỉ này giống như một hơi hít sâu trước cơn bão tiếp theo hơn – chỉ một năm sau, giao tranh lại bùng lên.
Napoleon khéo léo tận dụng quãng nghỉ này. Ông củng cố quyền lực, tăng cường bộ máy hành chính và quân đội. Nước Pháp ổn định về mặt nội bộ. Hòa ước Amiens cho thấy các giải pháp ngoại giao có thể mong manh đến mức nào trong thời đại của những tham vọng lớn. Và thành thật mà nói – ngày nay chúng ta đã bao nhiêu lần chứng kiến những “nền hòa bình tạm thời” tương tự, vốn mang tính chiến thuật nhiều hơn?
Một sự kiện khác đưa chúng ta đến một thế giới hoàn toàn khác – thế giới tôn giáo.
Ngày 25 tháng 3 được Kitô giáo coi là “Lễ Truyền Tin”. Theo truyền thống, Tổng lãnh thiên thần Gabriel báo cho Đức Trinh Nữ Maria rằng bà sẽ sinh ra Chúa Giêsu. Ngày này đã mang sức mạnh biểu tượng to lớn trong nhiều thế kỷ, đặc biệt tại các quốc gia chịu ảnh hưởng Công giáo như Pháp.
Vào thời Trung Cổ, ngày này thậm chí còn đánh dấu đầu năm ở một số vùng. Các lễ hội, cuộc rước và nghi lễ tôn giáo định hình đời sống công cộng. Ảnh hưởng của những truyền thống ấy vẫn còn đến ngày nay – chẳng hạn trong các ngày lễ văn hóa hoặc phong tục địa phương vẫn tiếp tục được gìn giữ. Tôn giáo như người định thời của xã hội – một khái niệm tuy đã mất đi tầm quan trọng, nhưng vẫn để lại dấu vết.
Sau đó, hãy nhìn vào thời hiện đại.
Ngày 25 tháng 3 năm 1995, họa sĩ và nhà điêu khắc người Pháp Jean Dubuffet qua đời – một nghệ sĩ cố tình đi ngược dòng. Ông đã đặt ra thuật ngữ “Art Brut”, tức “nghệ thuật thô mộc”, và đưa các tác phẩm của những người ngoài lề vào trung tâm. Những người không qua đào tạo hàn lâm, thường đến từ các cơ sở tâm thần, bỗng nhiên được nhìn nhận như những nghệ sĩ.
Qua đó, Dubuffet đã đảo lộn định nghĩa nghệ thuật cổ điển. Điều gì được xem là nghệ thuật? Ai quyết định điều đó? Những câu hỏi vẫn khiến các bảo tàng, nhà phê bình và nhà sưu tập trăn trở cho đến ngày nay. Những ý tưởng của ông vẫn còn ảnh hưởng – trong nghệ thuật đường phố, các phòng trưng bày thay thế, thậm chí trên mạng xã hội, nơi các hình thức biểu đạt sáng tạo xuất hiện không có rào cản thể chế.
Một khoảnh khắc ngắn ngủi, gần như tình cờ – nhưng đầy ý nghĩa.
Ngày 25 tháng 3 năm 1911, vụ cháy thảm khốc tại nhà máy Triangle Shirtwaist xảy ra ở New York. Hơn 140 nữ công nhân thiệt mạng, nhiều người trong số họ là những nữ nhập cư trẻ tuổi. Vì sao điều này lại liên quan đến Pháp? Bởi những thảm họa như vậy đã khơi dậy các cuộc thảo luận về quyền lao động trên toàn thế giới.
Tại Pháp, trong những năm tiếp theo, các yêu cầu về điều kiện làm việc tốt hơn cũng trở nên mạnh mẽ hơn. Công đoàn ngày càng có ảnh hưởng, các cải cách xã hội bắt đầu được triển khai. Ngày 25 tháng 3 ở đây tượng trưng cho một quá trình học hỏi toàn cầu – bi kịch nhưng mang tính định hình.
Và còn một góc nhìn chính trị nữa.
Ngày 25 tháng 3 năm 1975, quân đội tiến hành đảo chính tại Ả Rập Xê Út chống lại Quốc vương Faisal – một sự kiện làm rung chuyển quan hệ quốc tế. Pháp, vốn có truyền thống hoạt động ngoại giao tích cực ở Trung Đông, theo dõi sát sao những diễn biến như vậy. Chính sách năng lượng, các vấn đề an ninh, chiến lược địa chính trị – tất cả đều gắn kết với nhau.
Hệ quả của những sự kiện như vậy vẫn kéo dài đến các cuộc tranh luận hiện nay về dầu mỏ, vùng ảnh hưởng và sự ổn định quốc tế. Lịch sử hiếm khi tác động một cách biệt lập – mà giống như hiệu ứng domino hơn.
Nói thật nhé: Ai khi nhìn vào một ngày trên lịch lại nghĩ đến tất cả những điều đó?
Và chính điều đó lại tạo nên sức hấp dẫn. Ngày 25 tháng 3 cho thấy các diễn biến lịch sử có thể diễn ra khác biệt đến mức nào – từ những biểu tượng tôn giáo, các cuộc cách mạng nghệ thuật cho đến những dự án chính trị quy mô lớn.
Pháp thường đứng ở trung tâm hoặc ít nhất là rất gần những sự kiện này. Với tư cách là một quốc gia văn hóa, một thế lực chính trị, một cầu nối giữa truyền thống và hiện đại. Vai trò của đất nước này như một sợi chỉ đỏ xuyên suốt nhiều câu chuyện đó.
Một suy nghĩ cuối cùng.
Lịch sử không chỉ gồm những trận chiến lớn hay những cái tên nổi tiếng. Nó được tạo nên bởi các quyết định, ý tưởng và đôi khi cả những tình cờ. Ngày 25 tháng 3 nhắc nhở rằng ngay cả những ngày tưởng chừng bình lặng cũng có tiềm năng thay đổi thế giới đôi chút.
Hoặc nói một cách thật thoải mái: Cuốn lịch trông có vẻ vô hại – nhưng lại ẩn chứa nhiều điều bất ngờ.