Ngày các cuộc cách mạng đánh mất sự trong trắng

Ngày 17 tháng 7 thuộc về những mốc thời gian mà lịch sử không hiện ra chải chuốt như được dán vào một cuốn album, mà phảng phất mùi bụi, nỗi sợ hãi và thuốc súng. Năm 1791, tại Paris, người dân đứng trên Champ-de-Mars và đòi phế truất Louis XVI. Năm 1918, tại thành phố Yekaterinburg của Nga, Sa hoàng Nicholas II, gia đình ông và bốn người đi cùng đã chết dưới những phát súng của lính canh. Giữa hai cảnh tượng là 127 năm, nhưng chúng gắn kết bởi một câu hỏi khó chịu: Điều gì xảy ra khi một cuộc cách mạng không còn xem đối thủ là đối thủ chính trị, mà là mối đe dọa đối với chính sự tồn tại của mình?

Ngày 17 tháng 7 năm 1791, Paris là một thủ đô trong tâm trạng chờ đợi đầy căng thẳng. Một tháng trước đó, Louis XVI cùng gia đình đã cố gắng chạy trốn khỏi Pháp. Cuộc đào thoát kết thúc tại Varennes vào ngày 21 tháng 6. Nhà vua trở lại Paris dưới sự canh gác, và uy tín của ông đã tan thành mây khói. Nhiều người Pháp khi ấy không còn nhìn ông như một vị quân chủ lập hiến, mà như một người muốn rời bỏ đất nước đúng lúc đất nước cần ông nhất.

Tại Champ-de-Mars, khi đó là một khoảng đất trống lớn giữa Ecole Militaire và sông Seine, có một bản kiến nghị được đặt ra để ký. Bản kiến nghị kêu gọi phế truất nhà vua và thiết lập một trật tự cộng hòa. Địa điểm này mang ý nghĩa biểu tượng cay đắng: Chỉ một năm trước, Lễ hội Liên bang tại đây từng tôn vinh sự thống nhất dân tộc. Nhà vua, Quốc hội, Vệ binh Quốc gia và hàng trăm nghìn khán giả khi ấy đã cùng thề trung thành với quốc gia, pháp luật và hiến pháp mới. Trong vòng một năm, nơi diễn ra lễ hội hòa giải đã trở thành sân khấu của sự rạn nứt.

Tình hình đã leo thang ngay từ buổi sáng. Hai người đàn ông ẩn dưới Bàn thờ Tổ quốc bị nghi ngờ muốn gây rối. Đám đông đã hành quyết họ. Chính quyền thành phố đáp trả bằng thiết quân luật. Thị trưởng Paris Jean-Sylvain Bailly và chỉ huy Vệ binh Quốc gia, Hầu tước de Lafayette, tiến đến Champ-de-Mars. Lá cờ đỏ của thiết quân luật tung bay, nhưng người biểu tình vẫn không rời đi.

Rồi những tiếng súng vang lên.

Vệ binh Quốc gia trước hết bắn chỉ thiên, sau đó bắn vào đám đông. Hàng chục người thiệt mạng; con số chính xác vẫn gây tranh cãi, vì các tường thuật đương thời, các phe phái chính trị và những sử gia sau này đưa ra những số liệu khác nhau. Điều chắc chắn là: Vụ nổ súng tại Champ-de-Mars đã để lại một vết thương sâu trong cuộc cách mạng. Những người ôn hòa ủng hộ chế độ quân chủ lập hiến đặt trật tự lên trên đòi hỏi cấp tiến về một nền cộng hòa. Những người cộng hòa xem đây là bằng chứng rằng quyền lực mới sẵn sàng dùng bạo lực để bịt miệng nhân dân.

Đó không phải một cuộc cãi vã nhỏ giữa các chính trị gia bôi quá nhiều phấn trên tóc. Sau ngày 17 tháng 7, cục diện chính trị thay đổi. Các tờ báo và câu lạc bộ cộng hòa chịu sức ép; các nhà hoạt động phải trốn chạy hoặc lẩn trốn. Đồng thời, Lafayette, từng là người hùng của cuộc đấu tranh tự do Mỹ và Pháp, mất đi hào quang trong mắt nhiều người yêu nước Paris. Người muốn kết hợp tự do với trật tự giờ đây lại tượng trưng cho một trật tự nổ súng vào đồng bào.

Ngày 17 tháng 7 năm 1918 cho thấy một cấp độ còn u ám hơn của cùng logic ấy. Nước Nga chìm trong nội chiến. Những người Bolshevik đã giành chính quyền ở Petrograd vào tháng 11 năm 1917, nhưng sự cai trị của họ vẫn bị tranh chấp. Các đội quân Bạch vệ, đối thủ địa phương, lực lượng can thiệp nước ngoài và Quân đoàn Tiệp Khắc đe dọa chế độ mới. Tại Yekaterinburg, các lực lượng đối địch đang tiến gần. Hội đồng Xô viết Ural giam giữ cựu hoàng tộc ở đó.

Trong đêm 17 tháng 7, lính canh đưa Nicholas II, Hoàng hậu Alexandra, năm người con của họ là Olga, Tatiana, Maria, Anastasia và Alexei, cùng ngự y riêng và ba người hầu xuống tầng hầm của Nhà Ipatiev. Không lâu sau đó, một đội hành quyết đã bắn chết các tù nhân. Cùng Nicholas, không chỉ một nhà chuyên chế thất bại chết đi. Những đứa trẻ, có trách nhiệm chính trị bằng không, cũng trở thành nạn nhân của một quyết định nhằm bảo vệ quyền lực.

Nhà Romanov tượng trưng cho hơn ba thế kỷ chế độ sa hoàng Nga. Nicholas II đã không thể đưa đất nước vượt qua khủng hoảng vì sự cứng nhắc chuyên quyền, căng thẳng xã hội và thảm họa Thế chiến thứ nhất. Việc ông thoái vị vào tháng 3 năm 1917 đã định đoạt sự kết thúc của triều đại. Nhưng vụ sát hại gia đình ông không phải là hệ quả tất yếu của sự sụp đổ ấy. Đó là một tín hiệu: Sự trở lại của trật tự cũ không được phép tiếp tục tồn tại, dù chỉ như một biểu tượng có thể hình dung.

Đây chính là mối liên hệ với Paris năm 1791. Cả Vệ binh Quốc gia tại Champ-de-Mars lẫn những người Bolshevik ở Yekaterinburg đều không hành động trong khoảng không. Cả hai bên đều viện dẫn an ninh, sự bảo vệ một cuộc cách mạng đang bị đe dọa, nỗi sợ phản cách mạng và hỗn loạn. Nỗi sợ ấy không phải bịa đặt. Nhưng nó không miễn trừ trách nhiệm cho bất kỳ ai. Khi đối thủ chính trị chỉ còn được coi là kẻ thù, ranh giới giữa bảo vệ và đàn áp nhanh chóng mỏng như giấy gặp mưa.

Pháp đã học bài học này theo cách đặc biệt đau đớn. Những phát súng ở Champ-de-Mars không kết thúc cuộc cách mạng, mà làm các mâu thuẫn của nó gay gắt hơn. Tháng 8 năm 1792, chế độ quân chủ sụp đổ. Tháng 1 năm 1793, Louis XVI bước lên đoạn đầu đài. Sau đó là thời kỳ Khủng bố, khi cả những nhà cách mạng trước đây cũng truy bức lẫn nhau. Cuộc cách mạng không chỉ đơn giản là ăn thịt con cái của mình; nó thường nuốt chửng trước tiên những người không còn chịu đựng nổi bất đồng như một sự bất đồng. Khá u ám, nhưng đáng tiếc không phải trường hợp cá biệt trong lịch sử thế giới.

Nước Nga cũng mang theo hệ quả trong thời gian dài. Cái chết của nhà Romanov không khép lại quá khứ quân chủ trong hòa bình, mà biến nó thành huyền thoại, vết thương và biểu tượng chính trị. Chính quyền Xô viết thắng nội chiến, nhưng cái giá là một nền văn hóa bạo lực, trong đó hành vi được cho là tự vệ nhanh chóng trở thành công cụ của sự cai trị lâu dài. Ký ức về gia đình này đến nay vẫn gây tranh cãi: như lịch sử của Đế quốc Nga, như câu chuyện tử đạo tôn giáo và như chất liệu cho các diễn giải chính trị.

Ngày 17 tháng 7 nhắc nước Pháp về khoảnh khắc một quảng trường của sự thống nhất quốc gia trở thành nơi diễn ra bạo lực nhà nước. Đồng thời, thế giới nhớ đến một căn phòng tầng hầm ở Nga, nơi nỗi sợ cách mạng đã vượt qua mọi giới hạn nhân tính. Các nền dân chủ không tồn tại nhờ xung đột biến mất. Chúng tồn tại nhờ xung đột vẫn sống sót qua các quy tắc, quyền lợi và sự phản biện. Đó chính là thông điệp đương đại của ngày này: Ai muốn bảo vệ tự do thì không được ném nó ra ngoài cửa sổ ngay khi cuộc khủng hoảng đầu tiên xuất hiện.