Nước Pháp lâu nay được xem như ngoại lệ về nhân khẩu học ở châu Âu. Trong khi các quốc gia như Đức, Ý hay Tây Ban Nha đã phải đối mặt nhiều năm với tỷ lệ sinh thấp và xã hội già hóa, thì nước Pháp nhờ tỷ lệ sinh tương đối cao và dòng nhập cư liên tục đã duy trì được sự gia tăng dân số ổn định. Tuy nhiên vị thế đặc biệt này có thể sẽ thay đổi căn bản trong những thập kỷ tới. Theo các dự báo hiện tại của cơ quan thống kê Pháp Insee, dân số sẽ vẫn tăng nhẹ trước mắt, nhưng từ năm 2037 lần đầu tiên trong thời bình sẽ giảm liên tục. Diễn biến này đánh dấu một sự chuyển đổi sâu sắc trong xã hội với những hệ quả rộng lớn đối với kinh tế, nhà nước xã hội và chính trị.
Sự kết thúc của một thời kỳ tăng trưởng lịch sử
Theo kịch bản trung tâm do Insee trình bày, đến năm 2070 nước Pháp sẽ có khoảng 65,9 triệu dân. Con số này thấp hơn khoảng 3,2 triệu so với năm 2026. Dân số sẽ tăng nhẹ đến năm 2037 rồi sau đó liên tục giảm.
Lý do then chốt nằm ở tỷ số sinh tự nhiên, tức là sự chênh lệch giữa số trẻ sinh và số người tử vong. Kể từ năm 2025 tỷ số này đã âm. Hiện nay số người chết đã nhiều hơn số trẻ sinh ra. Trong khi số người qua đời tăng do sự già hóa của thế hệ bùng nổ dân số sau chiến tranh, thì song song đó số trẻ sinh lại giảm xuống.
Cho đến nay dòng nhập cư thuần túy đã bù đắp được sự suy giảm này. Nhưng theo tính toán hiện tại, ngay cả di cư cũng không còn đủ để bù đắp thâm hụt tự nhiên kể từ năm 2037 trở đi. Dân số bắt đầu thu hẹp lại.
Đây là một bước ngoặt lịch sử đối với nước Pháp. Kể từ sau Thế chiến thứ hai, quốc gia này đã quen với việc tăng trưởng dân số liên tục. Ngay cả trong những thời kỳ kinh tế khó khăn thì sự phát triển nhân khẩu cũng tương đối ổn định.
Sự già hóa dân số gia tăng nhanh
Điều quan trọng hơn sự giảm dân số tổng thể là sự thay đổi trong cơ cấu tuổi tác. Nước Pháp sẽ ngày càng trở nên già hơn rõ rệt.
Theo dự báo, số người dưới 45 tuổi đến năm 2070 sẽ giảm khoảng 8,9 triệu. Trong khi đó nhóm người trên 65 tuổi lại tăng lên khoảng 5,8 triệu người.
Điều này làm thay đổi đáng kể tỷ lệ giữa người lao động và người nghỉ hưu. Ngày càng có ít người trong độ tuổi lao động phải đảm bảo tài chính cho lương hưu, chăm sóc y tế và hỗ trợ cho số người cao tuổi ngày càng lớn.
Hiện tượng này không phải là đặc thù riêng của nước Pháp. Gần như tất cả các nền kinh tế phát triển đều trải qua quá trình già hóa tương tự. Tuy nhiên, nước Pháp khác biệt ở chỗ đã lâu được xem là một trong số ít các quốc gia châu Âu phần nào tránh được sự suy giảm nhân khẩu học.
Tại sao tỷ lệ sinh giảm
Nước Pháp đã có nhiều thập kỷ duy trì một trong những tỷ lệ sinh cao nhất châu Âu. Các chính sách gia đình, hệ thống chăm sóc trẻ em tương đối phát triển và các khoản hỗ trợ tài chính đã biến nước này thành hình mẫu cho nhiều nước láng giềng.
Tuy nhiên trong những năm gần đây, tỷ lệ sinh đã giảm rõ rệt. Có nhiều nguyên nhân góp phần:
Thứ nhất, nhiều người trì hoãn việc lập gia đình và có con muộn hơn. Thời gian học tập kéo dài, điều kiện làm việc không ổn định và chi phí nhà ở tăng ảnh hưởng đến quyết định sinh con.
Thứ hai, hình ảnh gia đình trong xã hội thay đổi. Số hộ gia đình một người tăng lên, trong khi các mô hình gia đình truyền thống giảm tầm quan trọng.
Thứ ba, sự bất ổn kinh tế của nhiều hộ gia đình cũng là yếu tố cản trở. Lạm phát, giá bất động sản cao và lo ngại về tương lai làm giảm sự sẵn lòng sinh con nhiều hơn.
Những xu hướng này có thể quan sát thấy ở hầu hết các xã hội phương Tây và chỉ có thể hạn chế tác động thông qua các chính sách gia đình.
Di cư như một yếu tố ổn định nhân khẩu học
Các dự báo hiện tại cho thấy rõ tầm quan trọng của nhập cư đối với sự phát triển dân số. Nếu không có nhập cư, nước Pháp sẽ mất dân số sớm hơn nhiều.
Di cư có nhiều vai trò: làm ổn định dân số, làm trẻ hóa cơ cấu tuổi tác phần nào và đáp ứng nhu cầu lao động. Đặc biệt trong các lĩnh vực như chăm sóc sức khỏe, xây dựng, nhà hàng và y tế, người lao động nhập cư đã đóng vai trò trung tâm.
Song song với đó, di cư vẫn là một chủ đề gây tranh cãi mạnh mẽ ở Pháp. Trong khi doanh nghiệp và một số ngành kinh tế phụ thuộc vào nguồn lao động bổ sung, thì vấn đề nhập cư thường xuyên trở thành đề tài của các cuộc tranh luận chính trị gay gắt.
Tuy nhiên, các dự báo nhân khẩu học cho thấy việc duy trì sự ổn định dân số lâu dài gần như không khả thi nếu không có nhập cư.
Hệ quả đối với kinh tế và nhà nước xã hội
Dân số giảm và già hóa đặt ra thách thức lớn cho nền kinh tế Pháp.
Số người trong độ tuổi lao động ít đi đồng nghĩa với nguồn cung lao động giảm lâu dài. Các doanh nghiệp có thể gặp khó khăn trong tuyển dụng. Hiện tại nhiều ngành đã than phiền về tình trạng thiếu nhân lực chuyên môn.
Song song đó, chi tiêu cho lương hưu, y tế và chăm sóc sức khỏe tăng lên. Tài chính nhà nước xã hội bị áp lực lớn. Các cuộc tranh luận gay gắt về cải cách lương hưu trong những năm qua cho thấy trước các mâu thuẫn chính trị có thể tăng lên trong tương lai.
Sự khác biệt vùng miền cũng có thể tăng lên. Trong khi các đô thị lớn như Paris, Lyon hay Toulouse có thể tiếp tục thu hút dân cư, các khu vực nông thôn có nguy cơ mất thêm dân số. Cơ sở hạ tầng, trường học và dịch vụ công cần phải điều chỉnh cho phù hợp với số dân giảm.
Dự báo không phải là chắc chắn
Insee nhấn mạnh đây không phải là dự đoán chính xác mà là các kịch bản dựa trên xu hướng hiện tại. Thực tế phát triển có thể khác biệt đáng kể.
Tùy theo các giả định về tỷ lệ sinh, tuổi thọ và di cư, phạm vi các kịch bản cho năm 2070 dao động từ khoảng 61 đến 71 triệu dân. Những khác biệt này cho thấy sự phát triển nhân khẩu bị ảnh hưởng rất mạnh bởi các quyết định chính trị, điều kiện kinh tế và biến đổi xã hội.
Điều gần như chắc chắn duy nhất là dân số sẽ già đi. Còn liệu nước Pháp có thực sự mất dân số dài hạn hay duy trì được sự ổn định thì vẫn còn là câu hỏi mở.
Tuy vậy, có thể khẳng định đất nước đang đứng trước một cuộc chuyển đổi nhân khẩu học sâu sắc. Những thập kỷ tới sẽ cho thấy liệu Pháp có tìm được cách giải quyết các hệ quả kinh tế – xã hội của một xã hội già hóa hay không. Thách thức thật sự không phải là con số tuyệt đối của dân số mà là cách một cộng đồng hiện đại thích ứng với cơ cấu tuổi tác ngày càng mất cân bằng. Câu trả lời cho câu hỏi này sẽ quyết định phần lớn khả năng cạnh tranh, tính đoàn kết và hiệu quả hoạt động của nước Pháp trong nửa sau thế kỷ 21.