Hơn ba thập kỷ sau cuộc diệt chủng người Tutsi ở Rwanda, Paris có được một địa điểm tưởng niệm thường trực về một trong những tội ác chống lại loài người tàn bạo nhất vào cuối thế kỷ XX. Ngày 2 tháng 6, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và người đồng cấp Rwanda Paul Kagame đã cùng khánh thành đài tưởng niệm mới «L’Archive» bên bờ sông Seine. Buổi lễ này không chỉ tượng trưng cho việc tưởng niệm các nạn nhân mà còn cho sự xích lại gần nhau hơn giữa Pháp và Rwanda sau nhiều thập kỷ căng thẳng ngoại giao.
Tượng đài chống lại sự lãng quên
Công trình mới được sáng tạo bởi nghệ sĩ Bồ Đào Nha-Angola Grada Kilomba. Với tên gọi «L’Archive», tác phẩm này được xem như một không gian tưởng niệm, suy ngẫm và tiếp nhận lịch sử. Công trình nhằm lưu giữ tiếng nói, ký ức và trải nghiệm của các nạn nhân cũng như những người sống sót sau cuộc diệt chủng, đồng thời giúp các thế hệ tương lai có thể tiếp cận chúng.
Đài tưởng niệm nằm ở một vị trí danh dự trong không gian công cộng của thủ đô nước Pháp. Các dòng chữ bằng nhiều ngôn ngữ – tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Kinyarwanda và tiếng Swahili – nhắc nhớ về các sự kiện năm 1994. Tượng đài này được thiết kế như một không gian luôn mở cửa, gìn giữ ký ức về hơn 800.000 người đã bị sát hại trong khoảng một trăm ngày, phần lớn trong số họ thuộc nhóm sắc tộc Tutsi.
Nạn diệt chủng năm 1994
Từ tháng 4 đến tháng 7 năm 1994, Rwanda đã trải qua một trong những cuộc diệt chủng tàn bạo nhất trong lịch sử hiện đại. Sau khi máy bay của Tổng thống Juvénal Habyarimana bị bắn rơi vào ngày 6 tháng 4 năm 1994, một chiến dịch có hệ thống nhằm tiêu diệt người Tutsi và người Hutu ôn hòa đã bắt đầu.
Cảnh sát, binh lính và các cơ quan nhà nước đã tham gia vào các vụ giết người hàng loạt diễn ra với tốc độ kinh hoàng. Trong vài tuần, hàng trăm nghìn người đã bị sát hại, thường bởi hàng xóm, lực lượng dân quân địa phương hoặc các lực lượng an ninh nhà nước. Cộng đồng quốc tế hầu như không can thiệp. Liên Hợp Quốc và nhiều quốc gia phương Tây sau đó đã bị chỉ trích gay gắt vì không kịp thời nhận ra quy mô của các tội ác hoặc không hành động quyết liệt.
Nạn diệt chủng chỉ kết thúc với chiến thắng quân sự của Mặt trận Yêu nước Rwanda (RPF) dưới sự lãnh đạo của Paul Kagame, người sau đó trở thành tổng thống đất nước và vẫn giữ chức vụ này cho đến nay.
Vai trò phức tạp của Pháp
Đặc biệt căng thẳng trong quan hệ giữa Paris và Kigali là vai trò của Pháp trước và trong cuộc diệt chủng. Pháp đã hỗ trợ về chính trị và quân sự cho chính phủ Rwanda đương thời trong những năm trước 1994. Trong thời gian dài, các nhà phê bình cáo buộc Paris ủng hộ những người chịu trách nhiệm cho cuộc diệt chủng sau này và phớt lờ các dấu hiệu cảnh báo.
Trong nhiều thập kỷ, những cáo buộc lẫn nhau đã đầu độc quan hệ song phương. Rwanda cáo buộc Pháp đồng chịu trách nhiệm về các sự kiện, trong khi các chính phủ Pháp bác bỏ những tuyên bố như vậy.
Bước ngoặt là việc công bố cái gọi là Báo cáo Duclert vào năm 2021. Ủy ban lịch sử do Tổng thống Macron chỉ định đã kết luận rằng Pháp phải chịu “trách nhiệm nghiêm trọng và nặng nề”, vì các nhà lãnh đạo chính trị và quân sự đã đánh giá sai diễn biến ở Rwanda và ủng hộ chế độ khi đó quá lâu. Đồng thời, báo cáo nêu rằng không tìm thấy bằng chứng về sự tham gia trực tiếp của Pháp vào chính cuộc diệt chủng.
Đường lối thừa nhận của Macron
Trong chuyến thăm mang tính lịch sử tới Kigali vào tháng 5 năm 2021, Emmanuel Macron đã rút ra những hệ quả chính trị từ các kết luận này. Trong bài phát biểu tại Đài tưởng niệm Diệt chủng ở thủ đô Rwanda, ông thừa nhận trách nhiệm của Pháp đối với những sự kiện dẫn đến cuộc diệt chủng.
Macron tránh sử dụng thuật ngữ đồng trách nhiệm, nhưng đã nói về những sai lầm chính trị nghiêm trọng và những thiếu sót. Lời nói của ông được cộng đồng quốc tế nhìn nhận là một bước quan trọng trong quá trình nhận thức lịch sử.
Paul Kagame khi đó đã phản ứng hết sức tích cực. Ông gọi bài phát biểu là một đóng góp quan trọng cho sự thật và là nền tảng cho một giai đoạn mới trong quan hệ giữa hai quốc gia. Kể từ đó, các mối liên hệ ngoại giao đã được tăng cường đáng kể. Ngày nay, Pháp và Rwanda hợp tác chặt chẽ trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là kinh tế, văn hóa, giáo dục và chính sách an ninh.
Chính sách ký ức như một phần của ngoại giao
Việc khai trương «L’Archive» không chỉ là một sự kiện văn hóa. Nó tượng trưng cho nỗ lực của cả hai quốc gia nhằm kết nối ký ức về quá khứ với một mối quan hệ đối tác hướng tới tương lai.
Trong những năm gần đây, văn hóa tưởng niệm của Pháp ngày càng tập trung vào các tội ác diệt chủng. Quyết định xây dựng một đài tưởng niệm quốc gia ngay tại trung tâm Paris nhấn mạnh sự thay đổi này. Ngay từ năm 2023, Điện Élysée đã công bố việc dành cho các nạn nhân một không gian hiện diện thường trực trong không gian công cộng của thủ đô nước Pháp.
Đồng thời, cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa xét lại lịch sử và sự phủ nhận nạn diệt chủng ngày càng trở nên quan trọng. Rwanda thường xuyên nhấn mạnh rằng ký ức về các sự kiện năm 1994 không chỉ là vấn đề quốc gia, mà còn là một phần của cuộc đấu tranh phổ quát chống lại các hệ tư tưởng thù hận, bạo lực sắc tộc và việc công cụ hóa chính trị các bản sắc.
Hơn ba mươi năm sau các vụ thảm sát hàng loạt, việc Macron và Kagame cùng khánh thành đài tưởng niệm cho thấy chính trị ký ức và quan hệ quốc tế gắn bó chặt chẽ với nhau đến mức nào. Tượng đài mới bên sông Seine không chỉ tượng trưng cho sự tưởng niệm các nạn nhân, mà còn cho nỗ lực của hai quốc gia nhằm vượt qua gánh nặng của quá khứ thông qua sự thừa nhận, suy ngẫm lịch sử và đối thoại. Trong thời điểm các vấn đề về văn hóa ký ức ngày càng bị chính trị hóa trên thế giới, đài tưởng niệm này mang ý nghĩa vượt xa phạm vi nước Pháp và Rwanda.
Tác giả: P. Tiko