Weinig begrippen hebben de Europese migratiedebat de afgelopen jaren zo doen polariseren als „remigratie“. Wat oorspronkelijk een slagzin van kleine identitaire groeperingen was, maakt inmiddels deel uit van het politieke vocabulaire van verschillende rechtspopulistische en rechtsextremistische partijen. Terwijl voorstanders eronder een consequente terugkeer van uitgeprocedeerde migranten verstaan, zien critici erin een politiek concept dat ver buiten het geldende migratierecht reikt en fundamentele principes van de democratische rechtsstaat ter discussie stelt. De discussie toont exemplarisch hoe politieke begrippen uit ideologische randmilieus stapsgewijs in het publieke debat kunnen binnendringen.
Oorsprong in de identitaire beweging
Het begrip „remigratie“ ontstond begin jaren 2010 binnen de Europese identitaire beweging. Vooral in Frankrijk, Oostenrijk en Duitsland grepen organisaties zoals het inmiddels verboden Génération Identitaire de term op en maakten hem tot een centraal onderdeel van hun politieke strategie. Ideologisch sluit het concept aan bij opvattingen van de zogenaamde „Nieuwe Rechten“, die sinds de jaren zeventig proberen culturele identiteit en etnische verbondenheid sterker in het middelpunt van politieke debatten te plaatsen.
Oorspronkelijk duidde remigratie de terugkeer van migranten naar hun landen van herkomst. In de loop der tijd werd de betekenis echter steeds verder opgerekt. In publicaties en programmavoorstellen van verschillende identitaire actoren omvat het niet langer uitsluitend uitreisverplichte personen of afgewezen asielzoekers. Soms worden ook langdurig verblijvende vreemdelingen, ingeschrevene staatsburgers of zelfs in Europa geboren mensen met een migratieachtergrond erbij betrokken, mits zij volgens de betreffende vertegenwoordigers cultureel onvoldoende geïntegreerd zouden zijn.
Juist deze inhoudelijke uitbreiding verklaart waarom de term ver uitstijgt boven klassieke eisen voor een restrictief immigratiebeleid.
Een strategisch gekozen begrip
Aan het politieke succes van remigratie draagt niet in de laatste plaats de taalwerking ervan bij. In tegenstelling tot termen als „massale uitwijzing“ of „deportatie“ klinkt remigratie relatief neutraal en technisch. De benaming suggereert een ordelijk terugkeerbeleid en wordt vaak geassocieerd met vrijwillige vertrekprogramma’s of financiële terugkeerhulp.
Communicatiewetenschappers wijzen er echter op dat politieke termen vaak bewust worden gekozen om controversiële inhoud taalkundig af te zwakken. Ook daarom wordt de uitdrukking door critici als een strategisch eufemisme gezien. In talrijke programmateksten van identitaire bewegingen vinden zich ideeën die ver buiten vrijwillige terugkeerprogramma’s reiken en ingrijpende veranderingen in het staatsburgerschaps- en verblijfrecht zouden vereisen.
De uiteenlopende betekenissen van de term bemoeilijken bovendien een zakelijke discussie, omdat verschillende politieke actoren onder hetzelfde woord heel verschillende concepten verstaan.
Duitsland als centrum van de controverse
Vooral begin 2024 werd in Duitsland intensief over remigratie gedebatteerd. Aanleiding was een onderzoek van het onderzoeksmedium Correctiv naar een bijeenkomst in Potsdam, waaraan vertegenwoordigers van de identitaire beweging, ondernemers en personen uit het milieu rond de Alternative für Deutschland (AfD) hadden deelgenomen.
Volgens het onderzoek werden daar concepten gepresenteerd die onder de term remigratie de uitreis respectievelijk uitwijzing van een zeer groot aantal mensen voorzagen – waaronder ook Duitse staatsburgers met een migratiegeschiedenis. De publicatie leidde landelijk tot aanzienlijke politieke reacties. In talrijke Duitse steden demonstreerden in de daaropvolgende weken meerdere miljoenen mensen tegen rechts-extremisme en tegen een mogelijke radicalisering van politieke posities.
De AfD verklaarde daarentegen dat zij zich vooral inzet voor een consequenter uitzetting van uitreisverplichte personen en verwierp verschillende weergaven over inhoud en betekenis van de bijeenkomst. De gebeurtenissen leidden niettemin tot een intensief debat over de grenzen van legitiem migratiebeleid en over de invloed van rechtsextreme ideologieën op parlementaire partijen.
Verspreiding in Europa
De term beperkt zich allang niet meer tot Duitsland. Ook in Oostenrijk wordt remigratie door sommige politici van de Freiheitliche Partei Österreichs (FPÖ) gebruikt. In België en Nederland maakt de uitdrukking al jaren deel uit van het vocabulaire van verschillende nationalistische en identitaire groeperingen.
In Frankrijk is de term vooral te vinden in het milieu van identitaire bewegingen en bij enkele vertegenwoordigers van de nationalistische rechtervleugel. De partij Rassemblement National gebruikt hem daarentegen veel terughoudender. In plaats daarvan spreekt zij voornamelijk over het beperken van migratie, strengere controle van de buitengrenzen, nationale prioriteit of de uitzetting van crimineel geworden vreemdelingen.
Deze verschillen maken duidelijk dat zelfs binnen rechterlijke partijen geen eenduidige definitie van de term bestaat.
Waarom wint het concept aan aanhang?
De toenemende verspreiding van de term valt samen met een periode waarin migratie tot de dominante politieke thema’s van Europa behoort. Sinds de vluchtelingencrisis van 2015 zijn immigratie, integratie en asielbeleid blijvend onderwerp van intensieve maatschappelijke debatten.
Meerdere ontwikkelingen dragen bij aan de aantrekkingskracht van dergelijke eisen. Daartoe behoren toenemende migratiestromen naar Europa, integratieproblemen in bepaalde stadsdelen, islamitische terreuraanslagen in de afgelopen jaren, discussies over nationale identiteit en economische en sociale onzekerheden. Daar komt bij de enorme reikwijdte van sociale netwerken, via welke politieke sleutelwoorden zich binnen korte tijd Europa-breed kunnen verspreiden.
Voor voorstanders vormt remigratie een manier om nationale identiteit, maatschappelijk samenhang en binnenlandse veiligheid op de lange termijn te bewaren. Tegenstanders zien er daarentegen een concept in dat moeilijk te verenigen is met fundamentele beginselen van liberale democratieën. Zij wijzen met name op het gelijkheidsbeginsel, de bescherming tegen discriminatie en de rechten die met een staatsburgerschap verbonden zijn.
Een begrip zonder juridische definitie
Een belangrijke reden voor de aanhoudende controverse is dat remigratie geen juridisch gedefinieerde term is. Anders dan uitzetting, deportatie of vrijwillige terugkeer bestaat hiervoor noch in het Europese noch in het nationale recht een bindende definitie.
Afhankelijk van de politieke context kan remigratie dan ook heel verschillende betekenissen hebben. Sommigen verstaan er uitsluitend de uitzetting van illegaal verblijvende personen of de terugvoering van afgewezen asielzoekers onder. Anderen betrekken vrijwillige terugkeerprogramma’s met financiële ondersteuning erbij. In de radicaalste interpretaties omvat de term echter ook mensen met een permanent verblijfsrecht of zelfs staatsburgers wier verbondenheid met de samenleving ter discussie wordt gesteld.
Deze begripsmatige vaagheid draagt er in belangrijke mate aan bij dat het debat vaak langs elkaar heen loopt. Terwijl sommige actoren de term gebruiken als synoniem voor consequente toepassing van bestaand recht, verbinden anderen er ingrijpende maatschappelijke en politieke opvattingen mee.
Remigratie is daarmee minder een duidelijk afgebakend politiek programma dan wel een ideologische marker geworden. De ontwikkeling ervan toont exemplarisch hoe termen uit aanvankelijk kleine politieke milieus stapsgewijs ingang kunnen vinden in maatschappelijke debatten. Tegelijkertijd maakt de controverse duidelijk welke betekenis taal in het migratiebeleid heeft. Achter individuele termen schuilen vaak zeer uiteenlopende opvattingen over burgerschap, nationale identiteit, integratie en de rol van de staat. Juist daarom zal de discussie over remigratie naar verwachting ook in de toekomst een centraal thema van de Europese politiek blijven.
Auteur: P. Tiko