De vraag of Samuel Paty in het Pantheon opgenomen moet worden, raakt veel meer dan alleen de waardering van één persoon. Het voert diep naar een fundamenteel debat over hoe Frankrijk zijn recente geschiedenis vertelt, wie de republiek tot haar helden rekent en hoe zij reageert op het islamistisch terrorisme dat het hart van de openbare school heeft getroffen.
Voorstanders van opname in het Pantheon twijfelen er niet aan dat Samuel Paty allang een symboolfiguur is geworden. De geschiedenisleraar werd op 16 oktober 2020 vermoord, nadat hij in de les had gesproken over meningsvrijheid en de Mohammed-karikaturen. Zijn dood schokte het land diep en heeft het nationale bewustzijn vergelijkbaar duurzaam gevormd als de aanslagen op Charlie Hebdo.
Vooral zijn zus Mickaëlle Paty zet zich sterk in voor deze erkenning. Vanuit haar perspectief zou een opname in het Pantheon niet alleen de herinnering aan haar broer bewaren, maar tegelijk de grondpilaren van de republiek benadrukken: meningsvrijheid, secularisme en onderwijs. Deze positie wordt ondersteund door verschillende prominente politici, waaronder ook de voormalige premier Édouard Philippe.
In deze lezing belichaamt Samuel Paty een ambtenaar die zijn leven verloor omdat hij zijn taak vervulde. Hij bracht kritisch denken en republikeinse waarden over – precies die principes waar extremisten tegen vechten. Zijn voorstanders stellen daarom dat het Pantheon juist bedoeld is voor persoonlijkheden wier persoonlijke lot een grotere nationale betekenis krijgt.
Maar juist op dit punt begint de tegenstelling.
Veel docenten ervaren het idee van een Pantheon-opname als ongemakkelijk. In een veelbesproken verklaring legden verschillende geschiedenis- en aardrijkskundeleraren uit dat zij een ongemakkelijk gevoel kregen bij de toenemende heldendom van hun vermoorde collega. Samuel Paty is niet gestorven omdat hij een martelaar wilde zijn. Hij werd vermoord omdat hij gewoon zijn beroep uitoefende.
Dit verschil weegt zwaar. Talrijke pedagogen vrezen dat de symbolische verheffing van hun collega op de lange termijn de indruk wekt dat leraren bereid moeten zijn hun leven te riskeren voor republikeinse waarden. Dat wijzen velen resoluut af. Zij zien zichzelf niet als helden, maar als vakmensen die dagelijks moeten omgaan met personeelstekorten, bureaucratische lasten en maatschappelijke spanningen.
Daar ligt een andere kritiek. Een plechtige ceremonie in het Pantheon kan gemakkelijk de indruk wekken dat de staat een overleden leraar met groot pathos eert, terwijl de structurele problemen van het onderwijssysteem onopgelost blijven. Sommige critici zien daarin het gevaar van een symbolische schaamlap.
Ook politiek verloopt het debat niet langs klassieke campagnewijzen. Conservatieven en centrumpartijen zien de opname in het Pantheon vaak als een sterk teken tegen islamisme en aanvallen op het secularisme. Anderen wijzen erop dat de meeste persoonlijkheden in het Pantheon beroemd zijn geworden door wetenschappelijke, literaire of politieke prestaties. Samuel Paty zou vooral als symbool geëerd worden.
Uiteindelijk draait het om een fundamentele vraag: wat moet de republiek vieren? Een mens, een slachtoffergeschiedenis of de waarden waarvoor hij ongewild staat?
Juist daarom blijft de discussie zo emotioneel. Het gaat niet alleen over Samuel Paty. Het gaat over het Franse zelfbeeld, over zijn herinneringscultuur en over de rol die school, vrijheid en secularisme vervullen in het republikeinse ideaal.
Auteur: Andreas M. Brucker