Ngày 18 tháng 6 năm 1940 hiện được coi là ngày thành lập của phong trào Résistance Pháp. Ít có sự kiện nào khác lại được ghi sâu trong ký ức quốc gia của Pháp như lời kêu gọi của Charles de Gaulle từ nơi lưu vong tại London. Mỗi năm, người ta đều tưởng nhớ đến ông, các trường học dạy đây là bước ngoặt trong lịch sử nước Pháp, và nền Cộng hòa thứ Năm sau này xem đây là một trong những huyền thoại khai sinh trung tâm của mình.
Tuy nhiên, đằng sau sức mạnh biểu tượng của “Appel du 18 juin” là một nghịch lý lịch sử thường bị lãng quên: Khi Charles de Gaulle bước lên micro của đài BBC, ông hành động trái với chỉ thị của chính phủ Pháp hợp pháp lúc đó. Theo luật lúc bấy giờ, hành động của ông là một biểu hiện của sự bất tuân. Nhưng trong mắt hậu thế, chính sự bất tuân này đã trở thành hành động cứu quốc.
Nước Pháp bên bờ vực thẳm
Vào tháng 6 năm 1940, nước Pháp đang trải qua một trong những cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất trong lịch sử. Chiến dịch Tây Âu của quân Đức đã phá vỡ tuyến phòng thủ của Pháp chỉ trong vài tuần. Quân Wehrmacht tiến nhanh, Paris bị bỏ rơi, hàng triệu người dân phải chạy trốn.
Ngày 16 tháng 6, Đại tướng Philippe Pétain, anh hùng Verdun trong Thế chiến thứ nhất, nắm quyền điều hành chính phủ. Ngay hôm sau, ông tuyên bố trong một bài phát thanh rằng “phải ngừng chiến đấu”. Chính phủ quyết định đàm phán về một thỏa thuận ngừng chiến với Đế quốc Đức.
Đối với nhiều người Pháp lúc đó, bước đi này dường như không thể tránh khỏi. Sự thất bại quân sự dường như hoàn toàn. Lựa chọn thay thế là tiếp tục chiến tranh từ Bắc Phi – một phương án mà chỉ rất ít nhà lãnh đạo chính trị và quân sự xem xét nghiêm túc.
Một vị tướng không có nền tảng quyền lực
Charles de Gaulle lúc này không phải là hình tượng lãnh đạo quốc gia như thế hệ sau nhìn nhận. Ông khi đó mới 49 tuổi và vừa được phong hàm Thiếu tướng lâm thời. Ngoài ra, ông chỉ vừa vài ngày đảm nhận chức vụ Thứ trưởng Bộ Chiến tranh và Quốc phòng Quốc gia.
Về mặt chính trị, ông không có sự ủy quyền dân chủ nào. Ông không phải là thủ tướng hay tổng tư lệnh. Ông không chỉ huy đơn vị quân đội lớn nào và cũng không đại diện cho một phong trào chính trị đã được củng cố.
Ảnh hưởng của ông chủ yếu dựa trên những quan điểm chiến lược. Ngay trước chiến tranh, ông đã vận động hiện đại hóa lực lượng vũ trang và tăng cường sử dụng xe tăng. Nhiều cảnh báo của ông đã bị lãnh đạo quân sự phớt lờ.
Khi thất bại đến, De Gaulle không chỉ là người phản đối đầu hàng mà còn là người chỉ trích tầng lớp chính trị và quân sự đã đưa nước Pháp vào thảm họa.
Chuyến bay đến London
Ngày 17 tháng 6 năm 1940, De Gaulle rời Bordeaux trên một máy bay của Anh bay về London. Bước đi này không hề hiển nhiên.
Chính phủ Pháp đã rõ ràng lựa chọn theo hướng thỏa thuận ngừng chiến. De Gaulle cố tình tránh khỏi đường lối chính trị này. Mặc dù ông vẫn là thành viên chính thức của chính phủ, ông từ chối tuân theo quyết định trung tâm của chính phủ.
Về mặt pháp lý, ông hoạt động trong vùng xám. Về mặt chính trị, hành động của ông là thách thức công khai quyền lực nhà nước.
Tại London, ông tìm được đồng minh then chốt: Thủ tướng Anh Winston Churchill. Churchill sớm nhận ra giá trị chính trị và tuyên truyền của một đại diện Pháp muốn tiếp tục chống Đức. Churchill đã tạo điều kiện cho De Gaulle tiếp cận đài BBC và qua đó tiếp cận công chúng mà ông không còn có thể đến được tại Pháp.
Một bài diễn văn đi ngược lại chính sách chính thức
Vào buổi tối ngày 18 tháng 6, De Gaulle đã nói chuyện với người Pháp qua đài BBC.
Thông điệp của ông đơn giản nhưng cách mạng: Pháp đã thua một trận đánh nhưng chưa thua cả cuộc chiến. Sức mạnh công nghiệp của Đế quốc Anh và nguồn lực kinh tế của Hoa Kỳ cuối cùng sẽ quyết định cuộc chiến. Do đó phải tiếp tục kháng chiến.
De Gaulle kêu gọi các sĩ quan, binh lính, kỹ sư và công nhân kỹ thuật đến Anh và tiếp tục chiến đấu bên cạnh Đồng minh.
Tuyên bố này không được phép. Nó hoàn toàn trái ngược với chính sách chính thức của chính phủ Pháp. Trong khi Pétain chuẩn bị cho thỏa thuận ngừng chiến, De Gaulle thực tế tuyên bố rằng Pháp phải tiếp tục chiến đấu.
Từ đó phát sinh một mâu thuẫn cơ bản giữa tính hợp pháp và tính hợp lý.
Kẻ phản bội năm 1940
Trong mắt chính quyền Pháp lúc bấy giờ, De Gaulle không phải là anh hùng mà là kẻ nổi loạn.
Sau khi ký thỏa thuận ngừng chiến, một chế độ mới được thành lập tại Vichy dưới sự lãnh đạo của Pétain. Chế độ này xem các hoạt động của De Gaulle là phản quốc với nhà nước và quân đội.
Ngày 2 tháng 8 năm 1940, một tòa án quân sự kết án tướng De Gaulle tử hình vắng mặt. Các cáo buộc bao gồm đào ngũ, phản quốc và gây nguy hiểm cho an ninh bên ngoài của Nhà nước.
Quyết định này cho thấy tình hình lịch sử lúc đó bấp bênh như thế nào. Ngày nay con đường của De Gaulle dường như là tất yếu. Nhưng thời đó nhiều người lại nhìn nhận khác. Nhiều người Pháp ban đầu ủng hộ Pétain, người có uy tín lớn với tư cách anh hùng chiến tranh. Kết cục của cuộc chiến vào mùa hè 1940 hoàn toàn chưa rõ ràng.
De Gaulle hành động không phải dựa trên một thành công chắc chắn mà trong điều kiện rủi ro chính trị và cá nhân rất lớn.
Vấn đề về tính hợp lý cao hơn
Trọng tâm của cuộc tranh luận lịch sử ngày nay vẫn là câu hỏi tính hợp lý nào được ưu tiên hơn.
Chính phủ của Pétain ban đầu được thành lập hợp pháp. Nó có sự liên tục thể chế và quyền lực nhà nước. Trong khi đó De Gaulle hành động không có ủy quyền và đi trái với quyết định của chính phủ.
Ông biện hộ dựa trên một hiểu biết khác về tính hợp lý chính trị. Với ông, nước Pháp là nhiều hơn chính quyền hiện hành. Một quốc gia đầu hàng quân thù và chịu sự áp đặt chính trị của họ có thể tồn tại về mặt pháp lý, nhưng mất đi tính hợp lý về mặt đạo đức và dân tộc.
Trong quan điểm này, không phải Vichy mà là “France libre”, lực lượng Pháp tự do và cuộc chiến tiếp tục bên cạnh Đồng minh mới là sự liên tục chân thực của nước Pháp.
Sau khi Pháp được giải phóng, chính giải thích này trở thành học thuyết chính thức của nhà nước. Nền Cộng hòa tuyên bố rằng sự liên tục hợp pháp của nhà nước Pháp không tồn tại ở Vichy mà là ở phong trào Pháp tự do.
Sự hình thành một huyền thoại dân tộc
Bên cạnh đó còn có một phát hiện lịch sử khác, trước đây ít được chú ý: Lời kêu gọi ngày 18 tháng 6 thực tế chỉ có một số ít người Pháp nghe trực tiếp lúc đó.
Phạm vi phủ sóng của đài BBC hạn chế, nhiều người không có điều kiện nghe các chương trình, và những diễn biến bi thảm trong những ngày ấy đã át đi tác động của bài phát biểu. Bản văn hiện được biết cũng không hoàn toàn giống bài phát thanh gốc, mà được công bố sau đó trên các báo chí và được nâng biểu tượng trong những năm hậu chiến.
Do đó, huyền thoại không được tạo nên chỉ trong một đêm. Nó phát triển dần dần trong suốt cuộc chiến và chỉ đạt được ý nghĩa cuối cùng sau năm 1945.
Chính điều này là ý nghĩa lịch sử của nó. Lời kêu gọi ngày 18 tháng 6 cho thấy tính hợp lý chính trị không phải lúc nào cũng trùng với tính hợp pháp hình thức. De Gaulle đứng lên chống lại mệnh lệnh của quyền lực đương thời vì ông tin rằng chúng không còn phục vụ lợi ích của nước Pháp nữa. Lịch sử đã chứng minh ông đúng, điều đó giờ đây trở nên hiển nhiên. Nhưng vào mùa hè năm 1940, điều đó chưa hề chắc chắn.
Người sau này trở thành người sáng lập đất nước lúc đó không phải là một anh hùng quốc gia không ai tranh cãi, mà chỉ là một sĩ quan cô lập, sẵn sàng chống lại chính phủ quê hương mình. Hành động khai sinh nước Pháp hiện đại cũng là một hành động bất tuân – một ví dụ hiếm hoi cho thấy việc vi phạm quyền lực hiện tại có thể trở thành biểu hiện cao nhất của lòng trung thành chính trị khi nhìn lại lịch sử.
Tác giả: P. Tiko