De Middellandse Zee verandert van gezicht. Wat enkele decennia geleden nog als een wetenschappelijke bijzonderheid gold, behoort vandaag tot de opvallendste ontwikkelingen in de mariene biologie: steeds meer tropische vissoorten uit de Rode Zee verspreiden zich in de wateren van de Middellandse Zee. Deskundigen spreken van de zogeheten “Lessepsiaanse migratie” – een proces dat volledige ecosystemen verandert, de visserij voor nieuwe uitdagingen stelt en de kustbescherming steeds meer bezighoudt.
Deze ontwikkeling begon in 1869 met de opening van het Suezkanaal. Voor het eerst verbond een kunstmatige waterweg de Rode Zee met de Middellandse Zee. Aanvankelijk bleef de uitwisseling van mariene soorten echter beperkt. De sterk zouthoudende Bittermeren in het kanaal vormden lange tijd een natuurlijke barriere die veel organismen verhinderde door te trekken.
In de loop der decennia verdween deze hindernis echter. De wateromstandigheden werden vergelijkbaar, waardoor zeedieren het kanaal aanzienlijk gemakkelijker konden passeren. Daar kwamen de uitbreiding van het Suezkanaal en de voortschrijdende klimaatverandering bij. Vooral de oostelijke Middellandse Zee warmt merkbaar op – ideale omstandigheden voor talrijke tropische soorten.
Inmiddels hebben zich enkele honderden soorten uit de Rode Zee blijvend in de Middellandse Zee gevestigd. Daaronder bevinden zich meer dan 80 vissoorten, en elk jaar komen er nieuwe bij. Sommige blijven nauwelijks opvallend, andere verspreiden zich razendsnel en veranderen hun nieuwe leefgebied duurzaam.
Bijzonder bekend is de opvallende koraalduivel. Met zijn waaiervormige vinnen ziet hij er spectaculair uit, maar zijn giftige stekels maken hem gevaarlijk voor duikers en vissers. Tegelijkertijd behoort hij tot de efficientste roofdieren onder de geïmmigreerde soorten. Hij eet talrijke kleine vissen en kreeftachtigen en zet daarmee inheemse populaties onder druk.
Ook de konijnenvissen hebben grote gevolgen. Deze planteneters voeden zich vrijwel onafgebroken met algen. Wat aanvankelijk onschuldig klinkt, verandert op veel plaatsen het volledige leefgebied. Waar vroeger dichte algenvelden talrijke zeebewoners beschutting boden, blijven nu vaak kale rotsen over. In sommige regio’s van de oostelijke Middellandse Zee spreken wetenschappers al van ware onderwaterwoestijnen.
Ook trompetvissen en verschillende soorten kogelvissen verspreiden zich steeds verder. Sommige kogelvissen bevatten uiterst giftige stoffen en mogen in geen geval worden gegeten. Tegelijkertijd veroorzaken zij problemen voor vissers, doordat ze netten beschadigen en inheemse soorten verdringen.
Dat deze tropische vissen zich zo succesvol vestigen, heeft meerdere oorzaken. Naast de stijgende watertemperaturen spelen de overbevissing van veel populaties, de afname van natuurlijke vijanden en veranderingen in kusthabitats een doorslaggevende rol. Daar komt het opmerkelijke aanpassingsvermogen van talrijke tropische soorten bij, die nieuwe leefgebieden verbazingwekkend snel koloniseren.
Vooralsnog concentreert het merendeel van deze nieuwkomers zich in de oostelijke Middellandse Zee, voor de kusten van Israel, Libanon, Turkije en Cyprus. Maar afzonderlijke soorten zijn al doorgedrongen tot Sicilie, Sardinie, de Balearen en zelfs de Franse Middellandse Zeekust. Met de verdere opwarming van de Middellandse Zee zal deze ontwikkeling zich waarschijnlijk voortzetten, al vormen de koelere wateren in het noordwesten tot dusver nog een natuurlijke grens.
Biologen spreken inmiddels van een geleidelijke tropikalisering van de Middellandse Zee. Niet alleen vissen, maar ook algen, mosselen, kreeftachtigen en kwallen volgen dezelfde route. De veranderingen laten indrukwekkend zien hoe sterk menselijke ingrepen en klimaatverandering een evenwicht van miljoenen jaren kunnen beinvloeden. De Middellandse Zee blijft weliswaar de Middellandse Zee – maar onder haar oppervlak ontstaat geleidelijk een nieuwe, ongewone mengeling van inheemse en tropische levensvormen.
Auteur: C.H.