Hiệu quả của nhà nước pháp quyền không chỉ được quyết định bởi các đạo luật, mà còn bởi các nguồn lực được dành cho việc thực thi chúng. Tại Pháp, trong nhiều năm qua đã gia tăng lo ngại rằng hệ thống tư pháp không thể theo kịp những thách thức xã hội và chính sách hình sự. Một chỉ số then chốt minh họa đặc biệt rõ ràng vấn đề này: tại Pháp có ít công tố viên nhà nước hơn đáng kể so với phần lớn các quốc gia châu Âu khác. Hệ quả là các cơ quan bị quá tải, thời gian tố tụng kéo dài và những nghi ngờ ngày càng tăng về hiệu quả của hệ thống tư pháp.
Một trường hợp đặc biệt ở châu Âu
Dữ liệu so sánh mới nhất của Ủy ban châu Âu về Hiệu quả Tư pháp (CEPEJ), dựa trên số liệu năm 2022 và được công bố vào năm 2024, cho thấy một bức tranh đáng chú ý. Tại Pháp chỉ có khoảng 3,2 công tố viên nhà nước trên 100.000 dân. Trong khi đó, mức trung bình châu Âu là 12,2 và trung vị là 11,2 công tố viên trên 100.000 dân.
Do đó, xét theo dân số, Pháp có số công tố viên nhà nước ít hơn khoảng bốn lần so với mức trung bình châu Âu. Trong bảng xếp hạng toàn châu Âu, quốc gia này gần như đứng cuối, chỉ nhỉnh hơn Ireland một chút. Đồng thời, một số quốc gia Trung và Đông Âu có mức từ 20 đến 24 công tố viên trên 100.000 dân.
Những con số này đặc biệt ấn tượng, bởi Pháp là một trong những nền kinh tế lớn nhất châu Âu và có cơ cấu hành chính phát triển. Biên chế của các cơ quan thực thi pháp luật tương phản rõ rệt với tầm quan trọng kinh tế và chính trị của đất nước.
Hệ quả của tình trạng thiếu hụt nhân sự
Những so sánh thống kê chỉ có ý nghĩa thông qua các hệ quả thực tiễn của chúng. Trong trường hợp tư pháp Pháp, chúng có thể thấy ngay lập tức.
Theo dữ liệu của CEPEJ, một công tố viên nhà nước Pháp trung bình xử lý hơn 2.000 vụ việc mỗi năm. Mức trung vị châu Âu là khoảng 204 vụ. Do đó, khối lượng công việc của các công tố viên Pháp đặc biệt cao và thuộc hàng cao nhất châu Âu.
Sự dồn ứ công việc như vậy không diễn ra mà không để lại hậu quả. Các cuộc điều tra cần nhiều thời gian hơn, các ưu tiên phải được xác định nghiêm ngặt và các vụ việc phức tạp đòi hỏi nguồn lực đáng kể. Những lĩnh vực đặc biệt khó khăn như tội phạm có tổ chức, tội phạm mạng, tội phạm tài chính hoặc bạo lực gia đình cần có kiến thức chuyên môn và công tác điều tra kéo dài. Chính trong những trường hợp như vậy, tình trạng thiếu nhân sự được cảm nhận rõ rệt nhất.
Ngoài ra, các công tố viên Pháp thường có ít nhân viên hỗ trợ hành chính và pháp lý hơn so với các đồng nghiệp châu Âu của họ. Trong khi ở các quốc gia khác, một bộ máy đáng kể gồm luật sư, trợ lý và nhân viên hành chính hỗ trợ công việc pháp lý, các công tố viên Pháp buộc phải giải quyết nhiều nhiệm vụ với nguồn lực tương đối hạn chế.
Vấn đề không chỉ tồn tại ở viện công tố
Các vấn đề mang tính cơ cấu không chỉ giới hạn ở cơ quan công tố. Số lượng thẩm phán tại Pháp cũng thấp hơn đáng kể so với mức trung bình châu Âu.
Ở châu Âu, trung bình có 21,9 thẩm phán trên 100.000 dân, trong khi tại Pháp chỉ có khoảng 11,3 thẩm phán trên 100.000 dân. Pháp cũng tụt hậu đáng kể so với mức trung vị của các quốc gia châu Âu.
Sự thiếu hụt kép này — cả thẩm phán lẫn công tố viên — làm tăng khối lượng công việc trong toàn bộ hệ thống tư pháp. Các thủ tục bị chậm trễ không chỉ ở giai đoạn điều tra mà còn thường xảy ra trực tiếp tại các tòa án. Điều này kéo dài thời gian giải quyết vụ việc trong toàn bộ chuỗi tư pháp.
Do đó, nền tư pháp Pháp phải đối mặt với vấn đề nút thắt cổ chai điển hình: ngay cả khi các khâu riêng lẻ được tăng cường nhân sự, sự chậm trễ sẽ không biến mất chừng nào các giai đoạn khác của quá trình xử lý vụ việc chưa được mở rộng.
Nguyên nhân của tình trạng thiếu hụt kéo dài nhiều năm
Tình hình hiện nay không phải là kết quả của một quá trình ngắn hạn. Đúng hơn, đây là một vấn đề mang tính cơ cấu đã hình thành trong nhiều thập kỷ.
Mặc dù ngân sách tư pháp đã nhiều lần tăng trong những năm gần đây và số lượng thẩm phán cũng tăng lên, đồng thời mức độ phức tạp của các vụ án cũng gia tăng. Số hóa, các dòng tiền tài chính quốc tế, tội phạm xuyên quốc gia và các hình thức tội phạm trực tuyến mới tạo ra khối lượng công việc lớn hơn đáng kể so với hai mươi năm trước.
Nhận thức xã hội về một số loại tội phạm cũng đã thay đổi. Ngày nay, các trường hợp bạo lực gia đình, quấy rối tình dục hoặc phân biệt đối xử được báo cáo thường xuyên hơn và được điều tra kỹ lưỡng hơn. Tiến bộ này trong việc bảo vệ những người bị ảnh hưởng đồng thời làm tăng khối lượng công việc cho cảnh sát, cơ quan công tố và tòa án.
Nhiều chuyên gia nhấn mạnh rằng việc chỉ đếm số lượng nhân sự tuyệt đối thậm chí có thể đánh giá thấp khối lượng công việc thực tế. Không chỉ số lượng vụ việc tăng lên mà mức độ phức tạp về pháp lý của chúng cũng tăng.
Rủi ro đối với niềm tin vào nhà nước pháp quyền
Hiệu quả của hệ thống tư pháp có ý nghĩa then chốt đối với sự ổn định của các thể chế dân chủ. Người dân kỳ vọng rằng tội phạm sẽ được điều tra, các xung đột được giải quyết kịp thời và các bản án được đưa ra trong thời hạn hợp lý.
Nếu các thủ tục kéo dài nhiều năm hoặc bị đình chỉ do thiếu nguồn lực, điều đó tạo ra ấn tượng về một nhà nước quá tải. Điều này có thể làm suy giảm niềm tin vào khả năng vận hành của các cơ cấu nhà nước.
Trong những năm gần đây, một số quan chức cấp cao của ngành tư pháp Pháp đã nhiều lần thu hút sự chú ý đến vấn đề này. Họ cảnh báo rằng kỳ vọng của người dân ngày càng thường xuyên mâu thuẫn với năng lực của tòa án và cơ quan công tố. Tình trạng thiếu nhân sự từ lâu không còn chỉ là vấn đề quản lý nội bộ — mà là thách thức đối với chất lượng của dịch vụ tư pháp công nói chung.
Trong bối cảnh đó, cuộc thảo luận về việc trang bị nguồn lực cho hệ thống tư pháp ngày càng mang ý nghĩa chính trị lớn hơn. Nếu các vấn đề an ninh nội địa thường xuyên là trọng tâm của các cuộc thảo luận công chúng, thì hiện nay ngày càng có nhiều sự chú ý dành cho câu hỏi liệu cảnh sát, cơ quan công tố và tòa án có đủ nguồn lực để thực hiện hiệu quả các nhiệm vụ chính trị hay không. Dữ liệu so sánh ở châu Âu cho thấy Pháp vẫn cần bắt kịp đáng kể trong lĩnh vực này.
Tác giả: P. Tiko