Cái chết của bé gái 11 tuổi Lyhanna đã làm rung chuyển nước Pháp theo một cách vượt xa bi kịch của một vụ án mạng đơn lẻ. Cuộc tranh luận công khai giờ đây không còn chỉ nhằm vào nghi phạm chính. Trọng tâm chính là các thiết chế của một nhà nước coi việc bảo vệ trẻ em như một trong những nhiệm vụ cơ bản, thế nhưng vẫn không ngừng thất bại trong việc bảo vệ kịp thời những trẻ vị thành niên dễ bị tổn thương.
Yêu cầu xây dựng một “Loi intégrale contre les violences sexistes et sexuelles” (Luật tổng thể chống bạo lực giới tính và tình dục) do đó không chỉ là phản ứng chính trị nhất thời trước một vụ việc gây sốc đặc biệt. Đây là biểu hiện của một vấn đề sâu sắc hơn mà nước Pháp đã phải đối mặt suốt nhiều năm: mâu thuẫn giữa nhận thức xã hội ngày càng tăng về bạo lực tình dục và những khiếm khuyết cấu trúc của các cơ quan chịu trách nhiệm ngăn chặn hoặc xử lý bạo lực này.
Tấm gương phản chiếu sự yếu kém của hệ thống thiết chế
Vụ việc Lyhanna nằm trong chuỗi các trường hợp gây mất lòng tin của nhiều công dân vào khả năng hoạt động hiệu quả của nhà nước. Một mô hình tương tự cứ lặp lại: các dấu hiệu cảnh báo được nhận biết, các chỉ dẫn được ghi nhận, các đơn tố cáo được tiếp nhận – nhưng lại tồn tại những khoảng trống giữa các cơ quan liên quan khiến trẻ em dễ bị tổn thương rơi vào đó.
Pháp hiện đã có các quy định pháp luật rộng rãi để bảo vệ trẻ vị thành niên. Tuy nhiên, các tổ chức bảo vệ trẻ em đã tố cáo trong nhiều năm việc thiếu phối hợp hiệu quả giữa nhà trường, dịch vụ xã hội, cảnh sát, bộ máy tư pháp và y tế. Sự tồn tại của luật pháp không bảo đảm tự động cho sự bảo vệ. Yếu tố quyết định là việc thực thi luật đó.
Chính tại điểm này, dự thảo “Loi intégrale” đề xuất đặt ra giải pháp. Đạo luật không xem bạo lực tình dục là vấn đề hình sự cô lập mà coi đó là thách thức xã hội toàn diện, bao gồm phòng ngừa, phát hiện sớm, bảo vệ nạn nhân và truy cứu trách nhiệm hình sự một cách đồng bộ.
Từ hình sự hóa sang phòng ngừa
Điểm đáng chú ý của cải cách này là cách tiếp cận trọng tâm. Khác với nhiều cuộc tranh luận chính trị sau những vụ án gây chấn động, sáng kiến này không chủ yếu tập trung vào việc tăng mức án phạt. Thay vào đó, nó đặt câu hỏi trọng tâm làm thế nào để nhận biết bạo lực sớm hơn.
Các buổi trò chuyện định kỳ dự kiến với trẻ em từ độ tuổi mầm non dựa trên một nhận thức đã được khoa học bảo vệ trẻ em ghi nhận lâu nay: hầu hết nạn nhân bạo lực tình dục không tiết lộ trải nghiệm ngay lập tức. Thường phải mất nhiều năm trước khi người bị hại có thể nói ra câu chuyện của mình. Trong nhiều trường hợp, bạo lực thậm chí còn bị che giấu mãi mãi.
Những người ủng hộ luật này lập luận rằng phòng ngừa không bắt đầu khi có đơn tố cáo. Nó bắt đầu từ lúc các thiết chế nhà nước có thể nhận diện sự thay đổi trong hành vi của trẻ em và phản ứng phù hợp.
Cách tiếp cận này một phần dựa trên các mô hình ở các nước Bắc Âu, nơi sự hợp tác liên ngành và can thiệp sớm từ lâu đã đóng vai trò trung tâm trong công tác bảo vệ trẻ em.
Tư pháp như một nút thắt
Một điểm cốt lõi khác liên quan đến công tác truy tố. Pháp nhiều năm nay phải đối mặt với tình trạng quá tải trong hệ thống tư pháp. Các vụ án kéo dài, thẩm phán chuyên trách khan hiếm, và nạn nhân bạo lực tình dục thường xuyên phản ánh những trải nghiệm căng thẳng khi tiếp xúc với cơ quan điều tra.
Các đơn vị chuyên trách được đề xuất trong cảnh sát và tư pháp nhằm giảm nhẹ vấn đề này. Ý tưởng cơ bản rất đơn giản: những người làm việc thường xuyên với các vụ án tình dục sẽ phát triển được chuyên môn, nhận ra các mô hình điển hình nhanh hơn và có thể hỗ trợ nạn nhân một cách nhạy cảm hơn.
Các chuyên môn hóa tương tự đã tồn tại trong các lĩnh vực chống phạm tội khác, như khủng bố, tội phạm có tổ chức hay tội phạm tài chính. Việc mở rộng nguyên tắc này sang lĩnh vực bạo lực tình dục được coi là sự phát triển hợp lý của công tác truy tố hình sự của nhà nước.
Tranh luận cũng cho thấy một nghịch lý cơ cấu. Các trách nhiệm mới, các phiên tòa chuyên biệt và quy trình điều tra bổ sung đều tốn kém đáng kể. Nếu không có thêm thẩm phán, công tố viên, nhà tâm lý học và nhân viên xã hội, thì một cải cách tham vọng cũng có thể chỉ trở thành một đạo luật khác mà mục tiêu hiện thực không đạt được do hạn chế về nhân sự.
Một khoảnh khắc chính trị
Động lực chính trị đằng sau “Loi intégrale” gợi nhớ đến những bước ngoặt xã hội khác trong những năm gần đây. Giống như phong trào #MeToo hay việc đối chất với bạo lực tình dục trong các tổ chức tôn giáo, vụ việc Lyhanna đã khơi dậy một cuộc tranh luận vượt xa trường hợp cụ thể.
Điều đáng chú ý là sự ủng hộ vượt qua ranh giới đảng phái. Trong thời điểm chính trị phân cực ngày càng tăng, yêu cầu về một sự bảo vệ toàn diện chống bạo lực tình dục được ủng hộ từ nhiều phe phái khác nhau. Điều này cho thấy nhận thức xã hội về vấn đề đã đạt đến mức vượt lên trên các ranh giới chính trị truyền thống.
Tuy nhiên, vẫn tồn tại nguy cơ là áp lực công khai hiện nay tạo ra những kỳ vọng mà một cải cách pháp luật đơn thuần không thể đáp ứng. Ngay cả một đạo luật khung toàn diện cũng không thể ngăn chặn hoàn toàn bạo lực. Sự can thiệp của nhà nước vẫn luôn mang tính phản ứng, trong khi bạo lực diễn ra trong môi trường riêng tư và được nạn nhân che giấu.
Thử thách thực sự
Câu hỏi then chốt không phải là liệu Pháp có cần thêm một đạo luật nữa hay không. Mà là liệu nhà nước có sẵn sàng cung cấp các nguồn lực cần thiết để thực sự thi hành hiệu quả các quy định hiện có và mới ban hành hay không.
Vụ việc Lyhanna đã phơi bày không thương tiếc khoảng cách lớn giữa tuyên bố chính trị và thực tế thiết chế. “Loi intégrale” được đề xuất có thể là một bước quan trọng để thu hẹp khoảng cách đó. Tuy nhiên, nó chỉ có thể trở thành hơn một tín hiệu mang tính biểu tượng nếu đi kèm các khoản đầu tư cụ thể về nhân sự, đào tạo và phối hợp.
Thử thách thực sự bắt đầu không phải khi luật được thông qua, mà là sau đó. Nước Pháp đứng trước nhiệm vụ biến một cuộc rung chuyển quốc gia thành những hệ quả thiết chế lâu dài. Thành công hay thất bại sẽ quyết định liệu vụ việc Lyhanna có trở thành bước ngoặt trong công tác bảo vệ trẻ em hay chỉ là một chương bi thảm khác trong chuỗi những sai sót có thể tránh được.