Er zijn berichten die veel verder reiken dan de directe aanleiding. Twee zelfdodingen, meerdere zelfmoordpogingen en strafrechtelijke onderzoeken en interne administratieve onderzoeken binnen de diensten van de Franse premier behoren daartoe. Het is nog onduidelijk welke oorzaken afzonderlijk tot de tragische gebeurtenissen hebben geleid. Juist daarom moet elke overhaaste conclusie worden vermeden. Even onjuist zou het echter zijn om de opvallende opeenhoping als louter toeval af te doen.
Zelfdodingen onttrekken zich aan eenvoudige verklaringen. Ze zijn bijna altijd het resultaat van een complex samenspel van persoonlijke, gezondheidsgerelateerde en sociale factoren. Toch ontstaat er een politiek probleem wanneer zich binnen één enkele administratie ernstige crises opstapelen en werknemers het vermoeden uiten dat hun arbeidsomstandigheden daaraan kunnen hebben bijgedragen. Dan gaat het niet langer alleen om individueel lot, maar om de verantwoordelijkheid van een publieke werkgever.
De zaak is bijzonder explosief omdat zij uitgerekend de instanties betreft die rechtstreeks onder de premier vallen. De publieke aandacht gaat meestal uit naar het Hôtel Matignon en zijn politieke adviseurs. In werkelijkheid omvat dit bestuursgebied echter een groot aantal instanties met honderden werknemers. De Direction des services administratifs et financiers vervult centrale taken op het gebied van personeelsbeheer, begrotingsbeheer, informatietechnologie en organisatie. Zij vormt als het ware de ruggengraat van de regeringsadministratie.
Wanneer juist daar twijfels ontstaan over de zorgplicht van de werkgever, raakt dit de kern van de geloofwaardigheid van de staat. De staat vaardigt voorschriften uit over arbeidsbescherming, verplicht bedrijven tot preventie van psychische belasting en verlangt van werkgevers dat zij risico’s vroegtijdig onderkennen. Daarom moet hij zich laten meten aan dezelfde maatstaven die hij anderen oplegt.
De nu ingestelde onderzoeken zijn dan ook logisch. Dat een ambtenaar na een zelfmoordpoging aangifte heeft gedaan, geeft de gebeurtenissen extra gewicht. Justitie zal moeten vaststellen of leidinggevenden hun plichten zijn nagekomen, of waarschuwingssignalen over het hoofd zijn gezien of dat er organisatorische tekortkomingen waren. Even belangrijk zijn de interne onderzoeken, mits die daadwerkelijk onafhankelijk worden uitgevoerd en niet slechts formele procedures documenteren.
De zaak wijst tegelijkertijd op een dieperliggend probleem binnen de Franse openbare dienst. Al jaren berichten werknemers van tal van administraties over een toenemende werkdruk, personeelsinkrimping, steeds nieuwe hervormingen en een steeds verdere verdichting van administratieve taken. Digitalisering en modernisering hebben op veel plaatsen weliswaar processen veranderd, maar de werkdruk geenszins automatisch verminderd. Waar middelen schaarser worden en tegelijkertijd maximale inzet wordt verwacht, neemt het risico op psychische overbelasting toe.
Daar komt een bestuurscultuur bij die traditioneel sterk hiërarchisch is gevormd. In zulke structuren valt het werknemers vaak moeilijk om zwakte toe te geven of psychische belasting openlijk ter sprake te brengen. Wie carrière wil maken, vermijdt niet zelden de indruk onvoldoende belastbaar te zijn. Juist daarom rust er een bijzondere verantwoordelijkheid op het managementniveau. Preventie bestaat niet uit missiestatements of brochures, maar uit een werkcultuur waarin kritiek, overbelasting en gezondheidsproblemen zonder angst voor nadelige gevolgen kunnen worden besproken.
De ontwikkelingen in andere delen van de Franse overheidsdienst laten zien dat het mogelijk niet om een geïsoleerd afzonderlijk geval gaat. Vooral de belastingdienst kent al jaren een verontrustend aantal zelfdodingen en zelfmoordpogingen. Vakbonden spreken van een structureel falen van de tot dusver genomen beschermingsmaatregelen. Of die diagnose juist is, moet uit onafhankelijke onderzoeken blijken. Zij moet echter serieus worden genomen.
Politiek gezien zal beslissend zijn hoe transparant de regering nu te werk gaat. Het vertrouwen van de werknemers kan niet worden herwonnen met sussende verklaringen. Het ontstaat alleen wanneer misstanden openlijk worden benoemd, verantwoordelijkheden worden opgehelderd en zichtbare consequenties worden getrokken. Mocht blijken dat organisatorische gebreken of fouten in het leiderschap een rol hebben gespeeld, dan mag dat noch worden gerelativeerd noch achter administratieve formuleringen worden verborgen.
Een moderne staat wordt niet alleen afgemeten aan de kwaliteit van zijn wetten of aan zijn bestuurlijke efficiëntie. Hij moet ook bewijzen dat hij verantwoordelijkheid neemt voor degenen die zijn instituties dagelijks dragen. Wie psychische gezondheid tot een politiek thema maakt, moet die ook binnen de eigen instanties beschermen. Anders verliest elke overeenkomstige oproep aan de samenleving zijn overtuigingskracht.
Auteur: P. Tiko