Democratieën leven van een fundamentele belofte: politieke macht ontstaat uit vrije verkiezingen, maar de uitoefening daarvan blijft gebonden aan recht en grondwet. Deze balans tussen volkssoevereiniteit en rechtsstaat werd lange tijd als vanzelfsprekend gezien in westerse democratieën. Vandaag staat zij steeds meer onder druk. Niet omdat rechtbanken hun bevoegdheden zouden uitbreiden, maar omdat politieke actoren hun beslissingen steeds vaker interpreteren als een aanval op de wil van het volk.
De debatten rond Marine Le Pen in Frankrijk of Nigel Farage in het Verenigd Koninkrijk tonen hoe zich een gevaarlijk narratief heeft ontwikkeld: hier het volk, daar de rechtbanken. Hier democratische legitimatie, daar zogenaamd politieke justitie. Deze tegenstelling heeft een aanzienlijke explosieve kracht – juist omdat ze op het eerste gezicht plausibel lijkt.
De vraag is allerminst nieuw. Al de grondleggers van de liberale democratie wisten dat meerderheden op zich geen garantie voor vrijheid bieden. Democratie bestaat niet uitsluitend uit het beslissen door de meerderheid. Ze bestaat evenzeer uit het begrenzen van macht. Onafhankelijke rechtbanken behoren daarom niet tot het tegenmodel van de democratie, maar tot haar dragende pijlers.
Juist dit principe wordt vandaag de dag steeds meer ter discussie gesteld.
De volkswil als politiek wapen
Populistische bewegingen beschouwen democratie vooral als de directe expressie van de meerderheidswil. Wie verkiezingen wint of zich op een referendum kan beroepen, claimt daar vaak een vrijwel onbeperkte legitimatie voor politiek handelen uit. Instellingen die aan deze eis grenzen stellen, lijken al snel een obstakel.
Marine Le Pen gebruikt deze redenering al jaren. Strafrechtelijke onderzoeken tegen haar partij of tegen haar persoonlijk duidt zij niet als een uiting van rechtsstatelijke controle, maar als een poging van het politieke establishment om een ongewenste oppositieleidster uit te schakelen. Of deze beschuldigingen al dan niet gegrond zijn, speelt voor hun politieke effect vaak slechts een ondergeschikte rol. Beslissend is het narratief zelf: niet de justitie verdedigt het recht, maar het systeem verdedigt zich tegen de wil van het volk.
Een soortgelijke ontwikkeling voltrok zich in het Verenigd Koninkrijk tijdens het Brexit-debat. Nigel Farage was zelf misschien niet doelwit van vergelijkbare rechtszaken, maar de confrontatie met de Britse rechtbanken liet dezelfde logica zien. Toen het Supreme Court oordeelde dat het parlement moest meebeslissen over het activeren van de uittredingsprocedure, werd dit door delen van de Brexit-beweging gezien als sabotage van het referendum. Plots stonden rechters niet langer als neutrale hoeders van de grondwet te boek, maar als tegenstanders van een democratisch mandaat.
Zo ontstond een narratief dat inmiddels in veel westerse democratieën te vinden is: wie de volkswil vertraagt, wordt tot politieke tegenstander verklaard.
De rechtsstaat kent geen verkiezingsuitslagen
Rechtbanken hebben echter een andere legitimatie dan parlementen. Zij worden niet gekozen, juist omdat hun taak erin bestaat onafhankelijk van verkiezingscycli en politieke meerderheden het recht toe te passen.
Een constitutionele staat functioneert alleen omdat elke staatsmacht gecontroleerd wordt. Parlementen controleren regeringen. Regeringen zijn parlementair verantwoordelijk. Rechtbanken toetsen vervolgens of wetten en overheidsoptreden verenigbaar zijn met de grondwet en het geldende recht. Dit systeem van wederzijdse begrenzing is geen motie van wantrouwen jegens het volk, maar een beschermingsmechanisme tegen machtsmisbruik.
Met name populistische partijen beroepen zich vaak op democratische legitimatie zodra rechtbanken hun politieke handelingsvrijheid beperken. Daarbij wordt over het hoofd gezien dat ook democratisch gekozen meerderheden onwettig kunnen handelen. Geschiedenis en heden leveren daar talloze voorbeelden van. De liberale democratie onderscheidt zich er juist door dat zij individuele rechten en rechtsstatelijke procedures ook tegen tijdelijke meerderheden beschermt.
Wie rechters daarom in algemene zin als politieke actoren diffameert, stelt uiteindelijk de kern van de constitutionele staat ter discussie.
Ook de justitie leeft van vertrouwen
Dat betekent echter niet dat rechtbanken boven kritiek staan. Rechters nemen beslissingen met verstrekkende politieke gevolgen. Zij zijn daarom aangewezen op publieke acceptatie.
In veel Europese landen lijdt niet alleen het vertrouwen in de politiek, maar evenzeer dat in staatsinstellingen in het algemeen. Complexe procedures, langdurige processen of moeilijk te begrijpen vonnissen versterken de indruk van een afgezette justitie. Waar transparantie ontbreekt, ontstaan wantrouwen en samenzweringsverhalen.
Daardoor worden rechterlijke uitspraken in politiek beladen zaken onvermijdelijk partijpolitiek geïnterpreteerd. Zelfs juridisch zorgvuldig onderbouwde vonnissen komen daardoor onder legitimiteitsdruk te staan. De justitie kan zich aan dit spanningsveld niet volledig onttrekken.
Juist daarom is terughoudendheid van beide kanten geboden: rechters mogen zichzelf niet als politieke actoren zien. Politici zouden rechtsstatelijke beslissingen niet reflexmatig als partijpolitieke aanvallen in diskrediet moeten brengen.
De democratieën in Europa staan voor een beproeving
De werkelijke uitdaging reikt veel verder dan individuele procedures tegen prominente politici. Het raakt het zelfbeeld van de liberale democratieën.
Als elke rechterlijke controle als een aanval op de volkswil wordt gepresenteerd, verliezen rechtsstatelijke instituties sluipenderwijs hun gezag. Als rechtbanken daartegenover de indruk wekken politieke conflicten zelf te willen beslechten, verliezen zij hun maatschappelijke acceptatie. Beide ontwikkelingen bedreigen hetzelfde democratische basisconsens.
Europa ervaart momenteel een fase van groeiende polarisatie. Partijen aan de politieke randen winnen aan steun, traditionele volkspartijen verliezen hun binding, en sociale media versnellen de delegitimatie van staatsinstellingen. In dit klimaat wordt elk conflict tussen politiek en justitie het symbool van een groter systeemdebat.
De verleiding is groot om eenvoudige antwoorden te geven: óf het volk beslist, óf de rechters. De stabiliteit van liberale democratieën berust echter juist op het feit dat geen enkele instelling het laatste woord heeft. Verkiezingen geven macht; het recht begrenst die macht. Samen vormen zij de vrijheidsbiedende constitutionele staat.
Wie deze balans opoffert ten gunste van een vermeende directe volkssoevereiniteit, loopt op de lange duur juist het risico datgene te verliezen wat hij ogenschijnlijk wil verdedigen: de democratische orde zelf.
Andreas M. Brucker