De televisiefilm La Bataille de Gaulle behandelt een van de bitterste politieke conflicten tussen de westerse geallieerden tijdens de Tweede Wereldoorlog: de gespannen relatie tussen de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt en generaal Charles de Gaulle. De centrale stelling van de film – dat de Verenigde Staten Frankrijk na de bevrijding militair zouden hebben willen besturen en het misschien zelfs territoriaal zouden hebben willen herorganiseren – klinkt spectaculair. In werkelijkheid is zij gebaseerd op echte historische gebeurtenissen. De film concentreert en dramatiseert echter afzonderlijke aspecten, waardoor de indruk ontstaat dat er al een concreet Amerikaans plan bestond voor de permanente opsplitsing van Frankrijk. Er bestaat echter geen solide historisch bewijs ter ondersteuning van deze stelling.
AMGOT: een voorbereide militaire administratie
Al vanaf 1943 ontwikkelden de Verenigde Staten samen met hun bondgenoten plannen voor het bestuur van bevrijde of bezette gebieden. Centraal stond de zogeheten Allied Military Government of Occupied Territories (AMGOT). Dit model was aanvankelijk voorzien voor Italië en werd later ook toegepast in Duitsland en Japan.
Vanuit Amerikaans perspectief was Frankrijk een bijzonder geval. Het Vichy-regime had met het Duitse Rijk samengewerkt en daarmee zijn politieke legitimiteit ernstig aangetast. President Roosevelt bekeek de Franse staatsstructuren daarom met aanzienlijke argwaan en betwijfelde of er na de bevrijding onmiddellijk een handelingsbekwame nationale regering zou bestaan.
In deze context bereidden Amerikaanse planners daadwerkelijk de mogelijkheid voor om ook Frankrijk tijdelijk onder een geallieerd militair bestuur te plaatsen. Het ging niet om een geïmproviseerd idee, maar om een concreet administratief scenario voor het geval er na de landing in Normandië een politiek machtsvacuüm zou ontstaan.
De controversiële AMGOT-bankbiljetten
Een bijzonder symbolisch onderdeel van deze voorbereidingen was de uitgifte van een eigen bezettingsvaluta. De Verenigde Staten lieten de zogenaamde AMGOT-bankbiljetten drukken, die na de bevrijding tijdelijk als betaalmiddel zouden moeten dienen.
Voor Charles de Gaulle betekende dit een directe aanval op de Franse soevereiniteit. In zijn ogen betekende een buitenlandse valuta dat Frankrijk als een bezet land en niet als een bevrijd land zou worden behandeld.
Na de bevrijding zette de Gaulle zich met grote vastberadenheid door. De AMGOT-bankbiljetten werden niet als reguliere valuta ingevoerd; in plaats daarvan bleef het Franse bestuur functioneren en hervatten de staatsinstellingen hun werk onder Franse leiding. Dit succes was van aanzienlijke politieke betekenis, omdat het de aanspraak van de Franse Republiek op de continuïteit van de staat onderstreepte.
Roosevelt en de Gaulle: een persoonlijke en politieke machtsstrijd
De spanningen tussen Roosevelt en de Gaulle gingen veel verder dan inhoudelijke meningsverschillen. Roosevelt vond de Franse generaal moeilijk, onverzettelijk en autoritair. Hij wilde voorkomen dat de Gaulle zich zonder democratische legitimatie duurzaam aan het hoofd van Frankrijk zou vestigen.
De Amerikaanse president was van mening dat de Franse bevolking na het einde van de oorlog zelfstandig over haar toekomstige regering moest beslissen. Tot aan vrije verkiezingen leek een voorlopige geallieerde administratie hem een aanvaardbare oplossing.
De Gaulle volgde daarentegen een fundamenteel andere constitutionele benadering. Voor hem had de Franse Republiek, ondanks de nederlaag van 1940, nooit opgehouden te bestaan. Hij beschouwde het Vichy-regime als een onwettige uitzondering, niet als de legitieme opvolger van de Republiek. Daaruit vloeide de aanspraak voort dat geen enkele buitenlandse mogendheid het recht had Frankrijk te besturen, zelfs niet tijdelijk.
Deze tegengestelde opvattingen maakten een politiek conflict vrijwel onvermijdelijk.
Wilden de Verenigde Staten Frankrijk duurzaam onder controle plaatsen?
Het historische antwoord is: gedeeltelijk, maar slechts voor een beperkte overgangsperiode.
Er bestaan talrijke documenten die aantonen dat Washington serieus een geallieerde militaire administratie van Frankrijk voorbereidde. Hieruit kan echter niet worden afgeleid dat men van plan was Frankrijk duurzaam van zijn staatsautonomie te beroven of het in een Amerikaans protectoraat te veranderen.
De Amerikaanse plannen waren gericht op een voorlopig bestuur totdat er een democratisch gelegitimeerde Franse regering was gevormd. Dat de Gaulle deze overgangsoplossing categorisch afwees, veranderde niets aan het feit dat deze vanuit het perspectief van Washington was bedoeld als een pragmatische naoorlogse oplossing.
Bestonden er plannen voor de opdeling van Frankrijk?
Op dit punt wijkt de filmische voorstelling het sterkst af van de historische bronnen.
In de Amerikaanse archieven zijn inderdaad overwegingen te vinden van individuele adviseurs en strategen over mogelijke territoriale herinrichtingen van Europa na de oorlog. Onder meer de toekomst van Duitsland, het Saarland, het Rijnland en verschillende grenskwesties werden besproken.
Het bestaan van een officieel aangenomen Amerikaans plan om Frankrijk permanent in meerdere staten te verdelen of grote delen van zijn grondgebied af te scheiden, is echter niet aantoonbaar.
Ook ideeën over een “Nieuw Wallonië”, dat duurzaam Franse gebieden in het noordoosten zou omvatten, komen hoogstens voor in afzonderlijke hypothesen of informele besprekingen. Ze werden noch officieel beleid van de Verenigde Staten, noch kregen ze steun van Groot-Brittannië of de andere geallieerden.
De bewering dat de opdeling van Frankrijk concreet was gepland, gaat dus verder dan historisch is vastgesteld.
Waarom mislukte AMGOT in Frankrijk?
Uiteindelijk was de militaire en politieke ontwikkeling van de zomer van 1944 doorslaggevend.
Dankzij de snelle opmars van de geallieerde troepen en het doeltreffende optreden van het verzet slaagden de aanhangers van de Gaulle erin de Franse prefecturen en administratieve autoriteiten snel weer onder nationale controle te brengen. Nog voordat een geallieerd militair bestuur kon worden ingesteld, waren de Franse instellingen op veel plaatsen al operationeel.
Daardoor verloor het concept van de AMGOT zijn praktische basis. De Verenigde Staten moesten accepteren dat de Gaulle voldongen feiten had geschapen. Enkele maanden later erkenden ook de VS zijn voorlopige regering officieel.
Frankrijk slaagde er zo in zijn staatscontinuïteit te behouden, een succes dat in hoge mate te danken was aan de politieke volharding van de Gaulle.
De historische kern van La Bataille de Gaulle is dus duidelijk aanwezig. De Verenigde Staten bereidden daadwerkelijk een geallieerd militair bestuur voor Frankrijk voor, lieten een bezettingsmunt drukken en bekeken de Gaulle lange tijd met aanzienlijke argwaan. Evenzeer klopt het dat de Franse generaal deze plannen als een schending van de nationale soevereiniteit beschouwde en erin slaagde ze te verhinderen.
Minder overtuigend is daarentegen de voorstelling van een breed Amerikaans staatsplan dat gericht was op de permanente opsplitsing van Frankrijk. Daarvoor bestaat geen hard bewijs. Afzonderlijke overwegingen of informele scenario’s in de kring rond Roosevelt werden nooit officieel regeringsbeleid en kregen geen meerderheid binnen de westerse alliantie.
De film beweegt zich dus op een dunne grens tussen historische reconstructie en dramaturgische nadruk. Hij brengt de werkelijke machtsstrijd tussen Roosevelt en de Gaulle doeltreffend over, maar benadrukt duidelijk de territoriale dimensie van het conflict ten gunste van een meeslepender verhaal.
Auteur: Andreas M. Brucker