Ngày 14 tháng 5 thoạt nhìn có vẻ không đáng kể trong lịch Pháp. Không có ngày lễ quốc gia, không có duyệt binh. Thế nhưng ngày này lại mang một sức nặng chính trị và văn hóa đáng ngạc nhiên. Rốt cuộc, nước Pháp sẽ không phải là nước Pháp nếu ngay cả một ngày xuân bình thường cũng không tạo ra những điểm khởi đầu cho các cuộc tranh luận lịch sử, căng thẳng xã hội và những màn trình diễn lớn.
Tháng 5 năm 1968 vẫn đặc biệt đáng nhớ.
Khoảng ngày 14 tháng 5, phong trào phản kháng khi đó đã đạt tới một quy mô mới. Những gì bắt đầu bằng các cuộc biểu tình của sinh viên ở Paris bỗng lan rộng khắp đất nước. Các trường đại học bị chiếm đóng, công nhân đình công, nhà máy ngừng hoạt động. Chỉ trong vài ngày, nước Pháp biến thành một thùng thuốc súng. Hàng triệu người ngừng làm việc — một sự kiện đến nay vẫn được xem là một trong những cuộc tổng đình công lớn nhất ở châu Âu.
Những hình ảnh từ các tuần đó vẫn còn sức tác động: chướng ngại vật ở Khu phố Latinh, những người biểu tình trẻ cầm đá trong tay, những cột khói trên bầu trời Paris. Tổng thống Charles de Gaulle dường như có lúc đã mất quyền kiểm soát đất nước. Bỗng nhiên, nước Pháp cùng nhau bàn luận về mọi thứ — quyền lực, tự do, chủ nghĩa tư bản, đạo đức tình dục, giáo dục, thứ bậc. Nước Pháp cũ đã rạn nứt. Và rạn nứt sâu sắc.
Ngay cả ngày nay, “Tháng Năm 68” gần như theo bản năng vẫn gây ra tranh cãi. Với một số người, cuộc nổi dậy này đánh dấu khởi đầu của một đất nước hiện đại và tự do hơn. Những người khác coi đó là sự khởi đầu của quá trình suy giảm dần quyền lực nhà nước và trật tự xã hội. Trong các chương trình tọa đàm ở Pháp, thường chỉ cần khẩu hiệu “68” là đủ để ngay lập tức — khơi lên một cuộc tranh luận nền tảng mới.
Nhưng ngày 14 tháng 5 cũng nhắc nước Pháp về một chương đen tối trong lịch sử của mình.
Ngày 14 tháng 5 năm 1941, cái gọi là “Cuộc truy quét Vé Xanh” bắt đầu, một trong những chiến dịch bắt giữ quy mô lớn đầu tiên nhằm vào người Do Thái tại nước Pháp bị chiếm đóng. Hàng nghìn người đàn ông, trong đó nhiều người là người Do Thái nước ngoài, đã bị chính quyền Pháp triệu tập, bắt giữ rồi đưa vào các trại giam giữ. Việc cảnh sát Pháp tham gia tích cực vào những chiến dịch này vẫn là một trong những điểm đau đớn nhất trong văn hóa ký ức dân tộc.
Pháp đã vật lộn trong một thời gian dài để đối diện với quá khứ này. Trong nhiều thập kỷ, câu chuyện về một đất nước của Kháng chiến chiếm ưu thế. Chỉ về sau, trách nhiệm của chế độ Vichy mới nổi lên rõ nét hơn trong nhận thức công chúng. Ngày nay, sự đối diện này là một phần không thể thiếu của văn hóa chính trị Pháp. Đặc biệt trước những căng thẳng bài Do Thái đang gia tăng, ký ức về những sự kiện như vậy lại càng trở nên quan trọng. Lịch sử ở đây không bao giờ phủ bụi trong kho lưu trữ — nó ngồi cùng bàn với chúng ta.
Và rồi còn có một gương mặt khác của nước Pháp: hào nhoáng, điện ảnh và sân khấu lớn.
Vào tháng Năm, sự chú ý theo truyền thống hướng về Cannes. Trong khi các nhiếp ảnh gia cạnh tranh để có được những bức ảnh đẹp nhất trên các bãi biển của vùng Riviera Pháp, nước Pháp tự giới thiệu mình như một quốc gia văn hóa với những tham vọng toàn cầu. Liên hoan Cannes không chỉ là một cuộc diễu hành của những bộ váy đẹp và những gương mặt nổi tiếng. Tại đây, chính trị, nghệ thuật và sự tự trình diễn gặp nhau. Chính sách văn hóa Pháp đã coi điện ảnh là một phần của bản sắc dân tộc trong nhiều thập kỷ — gần như với sự nghiêm túc tương tự cách các quốc gia khác đối xử với chính sách đối ngoại của họ.
Đôi khi Cannes dường như là một vũ trụ song song với đời sống chính trị ở Paris. Ở đó, đình công và tranh luận về lương hưu; ở đây, đèn flash và rượu sâm panh. Theo một cách nào đó, sự tương phản này phản ánh hoàn hảo nước Pháp.
Trong thể thao cũng vậy, ngày 14 tháng 5 thường rơi vào giai đoạn gay cấn của mùa giải. Những chức vô địch bóng đá mang tính quyết định, các trận chung kết cúp đã được lên lịch, cả thành phố hồi hộp chờ đợi. Bóng đá ở Pháp từ lâu đã mang một giá trị vượt xa thể thao. Các vấn đề về hội nhập, dịch chuyển xã hội và sự gắn kết quốc gia thường xuyên được phản chiếu trên sân cỏ.
Vì vậy, ngày 14 tháng 5 là điển hình cho cách nước Pháp vận hành: đất nước này sống bằng ký ức, mâu thuẫn và đam mê. Quá khứ và hiện tại liên tục va chạm. Ngay cả một ngày tưởng như bình thường trên lịch cũng đột nhiên mở ra một ô cửa hướng đến những chủ đề lớn của nước Pháp — nổi dậy, trách nhiệm, văn hóa và bản sắc xã hội.
Bởi C. Hatty